Mada za sehemu hiiMatumizi Ya SarufiMada 7
Maana ya neno "ngeli"
- Neno ngeli limetokana na lugha ya Kihaya likiwa na maana ya vitu vinavyofanana au kushabihiana.
- Katika Kiswahili, ngeli ni makundi ya nomino (majina) yanayofanana kwa kigezo fulani.
Vigezo vya Kugawanya Nomino katika Ngeli
Nomino za Kiswahili hugawanywa katika makundi kwa kutumia vigezo viwili vikuu:
Kigezo cha Kimofolojia (Maumbo ya Umoja na Wingi)
- Huzingatia maumbo ya nomino: yaani namna majina yanavyobadilika kutoka umoja kwenda wingi.
- Huangalia viambishi awali vya nomino, kwa mfano: m-tu / wa-tu.
- Wanasarufi wa awali walitumia kigezo hiki kuainisha ngeli 18, ingawa baadhi walizipanga kuwa 9 kwa urahisi wa kujifunza.
Kigezo cha Kisintaksia (Uhusiano wa Nomino na Vitenzi)
- Huangalia muunganiko baina ya nomino na vitenzi katika sentensi.
- Majina yanayoshirikiana namna sawa na vitenzi huwekwa katika ngeli moja.
Mifano ya Kigezo cha Kimofolojia
| Umoja | Wingi | Ngeli |
|---|---|---|
| m-tu | wa-tu | M-WA |
| m-ti | mi-ti | M-MI |
| ki-tabu | vi-tabu | KI-VI |
| ji-we | ma-we | JI-MA |
| u-imara | ∅ imara | U-U / U-N |
| ∅ nyumba | ∅ nyumba | N-N (hakuna mabadiliko) |
Idadi ya Ngeli
Kwa kutumia kigezo cha kimofolojia, wataalamu wamegawa majina katika:
- Ngeli 18 (mpangilio wa kina)
- Ngeli 9 (muhtasari kwa urahisi wa kujifunza)
- Huonyesha uhusiano wa lugha za Kibantu:
- Mfano: Kiswahili na lugha nyingine za Kibantu hushiriki maumbo ya umoja na wingi ya nomino.
- Hurahisisha upangaji wa majina:
- Hasa yale yenye maumbo dhahiri ya umoja na wingi.
- Huonyesha umbo la umoja na wingi katika nomino:
- Hili husaidia kutambua viambishi awali vya nomino kwa urahisi.
- Majina yasiyo na umoja na wingi hayapangiki kwa urahisi:
- Mfano: maziwa, shule, ndizi hayawezi kuainishwa kirahisi kwa kutumia maumbo yao.
- Hupuuzia miundo ya sentensi (kisintaksia):
- Mfano: kipofu, kiongozi, kijana kimuundo zinaonekana za ngeli ya KI-VI, lakini kimaana huwekwa ngeli ya M-WA.
- Hukosa uhusiano wa kisarufi katika sentensi:
- Mfano wa sintaksisi:
- Kitabu changu kimepotea
- Kijana wangu amepotea
- Hapa kuna tofauti ya upatanisho wa viambishi licha ya kufanana kwa miundo ya maneno.
- Mfano wa sintaksisi:
- Viambishi vya ngeli hujirudia katika makundi tofauti:
- Mfano: Kiambishi mu- huonekana katika ngeli ya kwanza, ya tatu, na ya tisa.
- Kiambishi N- hutokea katika ngeli ya tisa na kumi pia.
- Hutegemea upatanisho wa kisarufi kati ya majina na vitenzi au viambishi vingine.
- Mfano:
- Mtoto ana cheza (ngeli ya 1)
- Watoto wana cheza (ngeli ya 2)
- Mfano:
- Majina yanayotumia viambishi sawia huwekwa kundi moja.
- Hutoa jumla ya ngeli 9 za nomino.
- Kila ngeli huonyesha mlingano wa kisarufi katika viambishi awali vya vitenzi, vivumishi, viwakilishi n.k.
- Hulinganisha Kiswahili na lugha nyingine za Kibantu
- Husaidia kuonesha uhusiano wa kisarufi miongoni mwa lugha za Kibantu.
- Hupanga majina katika makundi yanayofanana kisarufi
- Majina yanayoshiriki viambishi sawia huwekwa katika kundi moja.
- Huwezesha upangaji wa majina yasiyo na umbo la wazi la umoja na wingi
- Mradi tu yaoneshe upatanishi wa kisarufi (mfano: maziwa, shule).
- Vipatanishi vya lahaja huchanganya uainishaji:
- Mfano: Kiambishi yu- ni cha kilahaja na si cha Kiswahili sanifu.
- Majina tofauti huwekwa pamoja:
- Mfano: Juma, Amina, Latifa (majina ya pekee) pamoja na mama, baba, chura.
- Baadhi ya majina yana vipatanishi tata:
- Mfano:
- Jambazi amepigwa risasi
- Majambazi yamepigwa risasi
- Hapa kuna utata wa upatanishi.
- Mfano:
- Vipatanishi hujirudia katika ngeli tofauti:
- Mfano:
- Kiambishi u- (umoja): ngeli ya 2, 6 na 7
- Kiambishi i- (wingi): ngeli ya 2 na 5
- Kiambishi zi- (wingi): ngeli ya 5 na 6
- Mfano:
- Hugawanya majina kwa kutumia vigezo maalumu:
- Mfano: kimofolojia (umbo la maneno) na kisintaksia (upatanishi wa kisarufi).
- Hutambulisha maumbo ya umoja na wingi kwa nomino na vivumishi:
- Mfano:
- M-toto mzuri
- Ki-tabu ki-zuri
- Mfano:
- Huonyesha upatanishi wa kisarufi kati ya nomino, vivumishi, na vitenzi:
- Mfano:
- Mtoto mzuri amepata
- Kitu kizuri kimepotea
- Mfano:
- Huonesha uhusiano wa lugha ya Kiswahili na lugha nyingine za Kibantu
Mwalimu
Unasoma somo hili? Niulize nikuelezee chochote kilichomo.
Ingia ili kumuuliza Mwalimu wa AI wa Sonza kuhusu mada hii.
Ingia ili kuuliza