Matumizi ya mofimu

1. Mofimu ni sehemu ya neno au neno zima lenye maana ya kisarufi au maana ya kileksika.
2. Au
3. Mofimu ni kipashio kidogo cha kimofolojia chenye kubeba maana iliyo ya kisarufi au ya kileksika.
4. Mofimu hupangwa kwa kuzingatia utaratibu maalumu ili kujenga maneno yenye maana, utaratibu huo hufahamika kama kanuni.
5. Utaratibu wa upangaji wa mofimu ukikiukwa huzalisha maumbo yasiyokubalika katika lugha husika.

1. Mofimu zinaweza kugawanywa katika makundi mawili kwa misingi ya kikazi yaani mofimu za kileksika na mofimu zakisarufi.
2. Pia zinaweza kugawanywa katika makundi mawili kwa msingi wa kimuundo na kupata mofimu huru na mofimu tegemezi.

1. Hizi ni mofimu ambazo husimama zenyewe bila kupoteza maana.
2. Aina hiyo ya mofimu hujitokeza katika aina mbali mbali za maneno:

• Mfano baba, mama, kaka, winnie (nomino)
• Chafu, bovu, fupi, zuri, tamu (vivumishi)
• Hata, lakini, kama, mpaka, au (viunganishi)
• Arifu, tafiti, samehe (vitenzi)

3. Mofimu zote huru huwa na kazi ya kileksika.

1. Hizi ni mofimu ambazo haziwezi kusimama ili kukamilisha dhana iliyokusudiwa.
2. Mofimu tegemezi hujumuisha mofimu awali, mzizi, na mofimu tamati.
3. Mofimu hutumika katika kuunda maneno.

• Mfano: Mw – ana – anga

1. Kubainisha mofimu ni kuligawa neno katika mofimu zinazolijenga neno na kueleza kazi za kila mofimu.
2. Hatua za kubainisha mofimu:

• Kutambua aina ya neno: neno huru, neno tegemezi, au neno changamano.
• Kulitenga neno na kulivunja vunja katika mofimu zinazojenga neno hilo.
• Kueleza kazi ya kila mofimu.

Mofimu huwa na dhima au kazi mbalimbali zinazotumika katika maneno:

1. Kuongeza msamiati katika lugha au kubadili maneno kutoka kategoria moja kwenda kategoria nyingine.
2. Kuongeza maana ya ziada au kupanua maana ya neno.
3. Kudokeza dhana ya umoja na wingi.
4. Ni maneno yenye umbo la umoja lakini umbo la wingi hakuna.
5. Ni maneno ambayo yana umbo dhahiri la wingi lakini umbo la umoja halipo.
6. Ni majina yanayokuwa na mofimu ya wingi wala umoja.
7. Kuonesha udogo au ukubwa wa kitu.
8. Kuondoa upatanisho wa kisarufi.
9. Kudokeza nafsi mbalimbali.
10. Kudokeza nyakati (njeo/wakati).
11. Kudokeza hali mbalimbali katika tungo.
12. Kudokeza urejeshi (rejeleo).
13. Kuonesha ukanushi.
14. Kudokeza kauli mbalimbali.

1. Alomofu ni maumbo zaidi ya moja au maumbo tofauti ambayo huwakilisha mofimu moja kisanji.
2. Alomafu hutokea katika mazingira maalum, baadhi ya mazingira hutabirika mengine hayatabiriki kabisa.

1. Mazingira ya kifonolojia (matamshi):
   • Kauli ya kutendewa (maumbo (-iw-), (-ew-), (-liw-), (-lew-), na (-w-)).
2. Mazingira ya kileksika:
   • Alomofu hutokea katika ngeli za majina (Mfano: Wa-tu, M-tu).
3. Mazingira ya kisarufi:
   • Mofimu rejea inawakilishwa na maumbo yafuatayo: a-li – soma, a-me – soma, a-na-soma, a-ta-soma.

Viambishi ni mofimu zinazoandikwa kwenye mizizi wa neno ili kukamilisha muundo wa neno husika.

1. Viambishi Awali/Tangulizi: Hutokea mwanzoni mwa mzizi wa neno.
2. Viambishi vya Ukanushi: Viambishi vya ukanushi huwekwa mwanzoni mwa vitenzi.
3. Viambishi Vipatanishi/Nafsi: Huwekwa kabla ya mzizi wa kitenzi kubadilika kutegemeana na aina ya neno.
4. Viambishi vya Njeo/Wakati: Huwakilisha muda ambapo tendo husika limetendeka.
5. Viambishi vya Hali: Hutumika kuonesha muda au kipindi maalum ambao tendo limetendeka.