Fasihi simulizi ni ile ambayo hupitishwa kwa mdomo, ishara na vitendo. Kulingana na desturi za wataalamu kama Mulokozi na Wamitila, fasihi simulizi ina tanzu nne kuu ambazo zimegawanyika katika vipera mbalimbali.

1. Utanzu wa Hadithi

Hadithi ni utungo unaotumia lugha ya mjazo ili kueleza kisa fulani kwa mpangilio wa matukio. Utanzu huu una vipera vitano:

• Ngano: Hadithi za kimapokezi zitumiazo wahusika wanyama, miti na watu. Ngano hupokezanwa kutoka kizazi hadi kizazi na kwa kawaida hujikita katika maadili. Mfano wa ngano ni "Kwa Nini Nyoka Hana Miguu" iliyoko katika kitabu.
• Tarihi: Hadithi zinazohusu matukio muhimu ya kihistoria. Mfano ni Tarihi ya Kilwa inayoeleza utawala wa masultani wa Kilwa.
• Visasili: Hadithi zinazoeleza chimbuko au asili ya jamii au kundi fulani. Mfano ni simulizi ya "Asili ya Jina la Wakinga".
• Vigano: Hadithi fupifupi zinazofundisha kwa kutumia lugha ya picha. Mfano: Mchelea mwana kulia hulia mwenyewe.
• Soga: Hadithi fupifupi za utani na ucheshi. Mfano ni "Kisa cha Mmako nde na Ngedere".

2. Utanzu wa Semi

Semi ni tungo fupi zenye maana fiche zinazotumika kuelimisha au kuadibu. Utanzu huu una vipera vitano:

• Methali: Semi za kimapokeo zenye hekima. Mfano: Usipoziba ufa utajenga ukuta.
• Misemo: Tungo zitumiazo picha kuelezea kitu au wazo. Mfano: Elimu ni bahari.
• Mizungu: Kauli zenye mafumbo zinazoonesha ukinzani wa fikra. Mfano: Ua zuri sana limeota kwenye miiba.
• Mafumbo: Kauli au maelezo yanayoficha maana. Mfano: Wifi kaja (kumaanisha mtu anayetetwa).
• Vitendawili: Semi fupi za mafumbo zenye jibu. Mfano: Pango langu limejaa mawe (jibu: kinywa).

3. Utanzu wa Ushairi Simulizi

Ushairi simulizi ni utanzu unaowasilishwa kwa njia ya uimbaji au ughani. Vipera vyake ni:

• Nyimbo: Tungo za kishairi zinazowasilishwa kimuziki. Zinaainishwa kama tumbuizo, bembezi, kongozi, nyimbo za dini, wawe, mbolezi, na nyimbo za watoto.
• Mashairi: Tungo zenye kueleza au kuonesha kwa ufupi wazo au jambo kuhusu binadamu.
• Ngonjera: Majibizano ya kishairi kuhusu mada fulani.
• Maghani: Nyimbo za kazi zilizotungwa kwa kuzingatia mapigo ya zana za kazi.
• Tenzi: Tungo ndefu zinazoeleza tukio fulani au kufafanua jambo fulani.

4. Utanzu wa Sanaa za Maonesho

Sanaa za maonesho ni ile ambayo hujumuisha utendaji wa mwili, sauti na miondoko. Vipera vyake ni:

• Majigambo: Masimulizi ya kujisifia au kujikweza kuhusu matendo ya kishujaa.
• Miviga: Sherehe au shughuli za kijamii kama jando, unyago na harusi.
• Vichekesho: Visa na mikasa inayofanya watazamaji wacheke.
• Ngomezi: Mawasilish kupitia midundo ya ngoma.
• Utani: Mizaha au masihara baina ya watu au makabila.
• Maigizo: Sanaa ya kuiga tabia na matendo ya watu ili kuburudisha au kutoa ujumbe.
• Michezo ya watoto: Michezo yenye kuambatana na usani.

---

Fasihi andishi ni ile iliyoandikwa na kuhifadhiwa katika nyaraka. Kulingana na wataalamu Wamitila na Mulokozi, fasihi andishi ina tanzu nne kuu ambazo zimegawanyika katika vipera mbalimbali.

1. Ushairi Andishi

Ushairi ni "sanaa ya lugha ya mkato yenye ubunaji inayosawiri au kueleza jambo, hisi, hali au maona kwa namna yenye kuvutia hisia katika mpangilio wa maneno wenye urari na wizani."

Vipera vya ushairi andishi ni:

• Mashairi: Tungo zenye mpangilio maalum wa maneno. Yanaweza kuwa ya kimapokoo (yenye urari wa vina na mizani) au ya kisasa ( bila kushikamia kanuni za kimapokoo).
• Tenzi: Tungo ndefu zinazoeleza tukio au jambo fulani. Beti za utenzi zina mishororo minne na kina tofauti mwishoni (bahari).
• Ushairi wa maigizo: Utanzu unaotumiwa katika tamthiliya kama mtindo wa kuandika mazungumzo. Hujumuisha ngonjera na ushairi wa kidrama.

Mfano wa mashairi ya kimapokoo (kutoka Shaaban Robert):

Maisha kitendawili, kitegue kwa busara,
Uinulize akili, huku ukiwa tohara,
Uhimilike kila hali, yaweza kwako kung'ara,
Tukiinudu subira, maisha hayanwengi.

2. Hadithi Fupi

Hadithi fupi ni simulizi za kubuni zinazosawiri tukio, tabia au kipengele cha maisha kwa ufupi. Sifa zake ni: urefu usiozidi maneno 10,000, muundo rahisi, wahusika wachache, na mawanda finyu.

Vipera vyake ni:

• Hadithi fupi dhati: Zinazochambua masuala ya kijamii, kisiasa, kiutamaduni au kifalsafa.
• Hadithi fupi pendwa: Zinazohusu masuala yanayosisimua kama mapenzi, mauaji au upelelezi.

3. Tamthiliya

Tamthiliya ni mchezo ulioandikwa ili utendwe jukwaani au usomwe. Vipera vyake ni:

• Tanzia: Tamthiliya zenye mwisho wa masikitiko. Mfano: Kinjekitile ya Ebrahim Hussein.
• Ramsa (komedia): Tamthiliya zenye mwisho mwema. Mfano: Mfalme Juha ya Ahmed Topan.
• Tanzia-ramsa: Tamthiliya yenye mseto wa mwisho wa masikitiko na furaha. Mfano: Wakati Ukuta ya Hussein.
• Melodrama: Tamthiliya yenye matumizi mengi ya muziki na uimbaji.

4. Riwaya

Riwaya ni hadithi ndefu ya kubuni yenye uchangamani wa visa, wahusika, mandhari na dhamira. Sifa zake ni: urefu, visa changamani, wahusika wengi, mandhari pana, na migogoro iliyokuzwa.

Vipera vyake ni:

• Riwaya dhati: Zinachambua masuala mazito ya kijamii. Hizi ni za kijamii, kisaikolojia, sira, istiara, kingano, teti, kihistoria, kimadili, kimapinduzi, kifalsafa, na vitisho.
• Riwaya pendwa: Zinazokusudia kustarehesha wasomaji. Zina sifa za taharuki, wahusika walewale, na mhusika mkuu mkwezwa.

---

Ili kuelewa vizuri tofauti kati ya vipera, changasome mfano wa ngano na hekaya:

Ngano (kipera cha utanzu wa hadithi) ina kisa kimmoja na wahusika wabapa (mwema au mbaya). Lengo lake ni kuadibu. Mfano: "Kwa Nini Nyoka Hana Miguu" — kisa kimoja, hitimisho la kimaadili.

Hekaya (kipera cha ngano) ina visa vingi vinavyotofautiana na mhusika mkuu anapitia misukosuko mingi hadi akaribia kushindwa, kisha akashinda kwa njia isiyotarajiwa. Mfano: "Mfanyabiashara na Wakeze" — visa vingi, mhusika akipitia changamoto nyingi.

---

Kigezo	Fasihi Simulizi	Fasihi Andishi
Utunzi	Hutungwa mapema au papo hapo	Hutungwa kwa kipindi kirefu
Uwasilishaji	Kwa mdomo, ishara, vitendo	Kwa maandishi
Umri	Kongwe (kabla ya maandishi)	Mpya (baada ya maandishi)
Uhifadhi	Kichwani au kidijiti	Nyaraka au kidijiti

---

Kunakuwa na fursa nyingi ambazo mwanafunzi wa Kidato cha Tano anaweza kutumia maarifa haya katika maisha ya kila siku:

• Katika mazungumzo: Unapozungumza na marafiki au familia, unaweza kutumia methali au misemo kueleza mawazo yako kwa njia yenye kuvutia zaidi.
• Katika kusoma na kuandika: Utakuwa na uwezo wa kutambua aina ya kazi ya fasihi unayoisoma au kuandika, na kujua ni kanuni gani zinazofaa kuzingatia.
• Katika ukadiriaji wa midia: Unapozungusha runinga au kusikiliza redio, utaweza kutambua kama kipindi ni tanzia, ramsa, au riwaya pendwa.

Kwa mfano, unaposikiliza runinga na kuna kipindi cha vichekesho kama "Mizengwe", unaweza kukitambua kama ni ramsa (komedia) ambayo inakosoa jamii kwa njia ya ucheshi — huku ukijua kwamba hiyo ni tanzia mojawapo ya fasihi andishi ya tamthiliya.