Kujadili nadharia za chimbuko la fasihi

Nadharia za Chimbuko la Fasihi

Utangulizi

Katika kujifunza fasihi, swali moja la kimsingi lililowazagua wataalamu ni: "Fasihi ilitokea wapi?" swali hili linalenga kuchimbuko au asili ya fasihi. Wataalamu mbalimbali wamejitolea kujibu swali hili kwa kutoa nadharia mbalimbali. Leo, tutajifunza kujadili nadharia kuu mbili za chimbuko la fasihi: nadharia ya kidhanifu na nadharia ya kiyakinifu, pamoja na nadharia ya uigaji.

Nadharia ni nini?

Nadharia ni maelezo au mwongozo uliopangwa ili kusaidia kueleza, kutatua au kutekeleza jambo fulani. Kwa mfano, nadharia ya hisabati inasaidia kueleza hesabu, nadharia ya fizikia inasaidia kueleza mienendo ya vitu. Vivyo hivyo, nadharia za chimbuko la fasihi zinasaidia kueleza asili ya fasihi.

Nadharia ya Kidhanifu

Nadharia hii ina msingi wa mawazo ya kudhani, yasiyotokana na uhalisi. Waasisi wa nadharia hii ni wanahalisia wa Kiyunani, wakwamo Plato na Sokrate. Wafuasi wa nadharia hii wanaamini kuwa fasihi na sanaa vimetoka kwa Mungu. Hivyo, mwanafasihi huipokea sanaa ikiwa tayari imeivishwa na Mungu.

Kwa mujibu wa mtazamo huu, mwanafasithi hawezi kubuni kitu chochote zaidi ya kuiiga sanaa ambayo tayari Mungu ameitengeneza. Kwa mfano, wakati mwandishi anaiandika riwaya, nadharia ya kidhanifu inadai kuwa yeye ni chombo tu kinachopokea ujumbe kutoka Mungu, si mtengenezaji wa kitu kipya.

Mifano ya wachambuzi wenye mtazamo wa kidhanifu ni Felician Nkwerera na John Ramadhan. Nkwerera (1976) anasema: "Fasihi ni sanaa ambayo huanzia kwa Muumba, humfikia mtu katika vipengele mbalimbali... ni hekima ambayo mtu ameshirikishwa apate kumtambua Muumba wake." Aidha, Ramadhan (1975) anasema kwamba kitendo cha mtu kuiibuni kazi ya sanaa ni uigaji wa Mungu ambaye ndiye mfalme wa sanaa zote.

Umuhimu wa nadharia hii: Inakubaliwa kuwa kuna vipengele vya kiroho na maalum katika ubunifu wa fasihi ambavyo haviwezi kuelezeka kwa njia ya kawaida.

Nadharia ya Kiyakinifu

Kwa mujibu wa Senkoro (1987), chimbuko la sanaa na fasihi ni mazingira halisi ya jamii, hususani sanaa ya mwanzo iliyo fungamana na kazi za uzalishaji mali. Hii inamaanisha kwamba chanzo cha fasihi ni binadamu (jamii) na mazingira yake.

Katika harakati za kukabili mazingira yake, ilimlazimu binadamu kufanya kazi. Binadamu wa mwanzo aliishi katika mazingira yasiyo rafiki. Hivyo, ilimlazimu kutumia silaha ili apambane na mazingira hayo. Huo ndio ulikuwa mwanzo wa kutafuta njia za kurekebisha silaha zake (mawebutu) kwa kuyachonga ili y awe na ncha kali. Uchongaji huo ndio ulikuwa sanaa yenyewe. Kwa hiyo, hisia za kisanaa zimefungamana na maendeleo ya mtu katika kupambana na mazingira yake na katika kufanya kazi.

Michoro ya mapangoni iliyo k被发现 katika Kondoa (Tanzania) ni mifano mizuri ya vielelezo vya kazi za binadamu wa mwanzo. Kuzuka kwa lugha kuiongeza aina nyingine ya sanaa ambayo ni fasihi. Kwa hiyo, fasihi ilianza katika wimbo wa kazi — wimbo ambao walikuwa wakiimbia wanawake walipiga magunia, au wanaume walipata nyama.

Baadaye, tanzu nyingine za fasihi zilitungwa na kusimuliwa kwa madhumuni ya kufunza, kukosoa, kuadibu, kuchokoza fikra na kuliwaza jamii baada ya kazi.

Umuhimu wa nadharia hii: Inakubaliana na fikra kuwa wanadamu walianza mawasiliano kupitia kazi zao. Pia inaeleweka zaidi kwani inaonyesha hatua kwa hatua jinsi fasihi ilivyobakia kutoka kazi hadi kustarehe.

Nadharia ya Uigaji

Mulokozi (2017) anazungumzia nadharia nyingine ya uigaji au mwigo. Nadharia hii inazingatia ubunifu wa mwanadamu katika kuiga maumbile na mazingira yaliyomzunguka kwa kusawiri vitu vilivyomo katika hali mbalimbali. Kwa mfano, mwandishi anacheza simulizi ya mkono kwa kulinganisha na uzoefu wake binafsi au wa jamii yake.

Dosari kuu ya nadharia hii: Kwa kusisitiza mno uigaji, suala la ubunifu wa kisanaa na kifasihi lasahuliwa. Yaani, mwanadamu hakuigi tu, bali anaweza na anabuni vipya.

Ubora na Upungufu wa Nadharia za Chimbuko la Fasihi

Ubora wa Nadharia ya Kidhanifu

• Inakubali kuwa kuna vipengele vya kiroho visivyoweza kuelezeka
• Inaipa krecognize ubora wa mwanfasihi kama mtumishi wa Mungu
• Inasaidia kuelewa mtazamo wa kidini kuhusu ubunifu

Upungufu wa Nadharia ya Kidhanifu

• Hayana uthibitisho wowote wa kimsayansi
• Inamtenganisha msanii na jamii yake
• Inafanya mwanfasihi kuwa pasivi, si mtengenezaji wa kazi

Ubora wa Nadharia ya Kiyakinifu

• Ina msingi wa kihistoria na kimsayansi
• Inaonyesha hatua kwa hatua jinsi fasihi ilivyobakia
• Inakubaliana na ukweli kwamba wanadamu ndio wazalishaji wa fasihi

Upungufu wa Nadharia ya Kiyakinifu

• Inaweza kupuuza vipengele vya kiroho na maalum katika ubunifu
• Inaweza kuifanya fasihi ionekane tu kama bidhaa ya kazi, sio sanaa ya kujithibitisha

Hitimisho

Kwa ujumla, nadharia zote mbili zinafaa katika kuelewa fasihi. Nadharia ya kidhanifu inatusaidia kuelewa upande wa kiroho na maalum wa ubunifu, wakati nadharia ya kiyakinifu inatuonyesha msingi wa kihistoria wa fasihi. Kama mwanafunzi wa fasihi, unatakiwa kujadili, kulinganisha, na kuchukua sehemu zenye faida kutoka kila nadharia ili kuelewa kikamilifu asili na dhana ya fasihi.

---

Matumizi katika maisha ya kila siku

Katika maisha ya kila siku Tanzania, ujuzi wa kujadili nadharia za chimbuko la fasihi unasaidia sana hasa katika kazi za utangazaji, uandishi wa habari, na uchambuzi wa mitandao ya kijamii. Kwa mfano, mtangazaji wa redio anapochambua habari au kushiriki majadiliano ya kisanii, anahitaji kuelewa asili ya fasihi ili aweze kutoa maoni yaliyo msingi wa maarifa ya kina. Hii inamsaidia kuwa na uhitimu wa kazi katika vyombo vya habari vya Tanzania kama Mwananchi, TBC, au Radio Maendeleo.