Kujadili ubora na udhaifu kuhusu mitazamo ya dhana ya fasihi

1. Mtazamo wa Wellek na Warren (Literature ni maandishi yote)

Mtazamo huu unadai kuwa literature (kwa Kiingereza) ni jumla ya maandishi yote, yaani kila kitu kilichoandikwa ni fasihi.

Ubora:

• Unafanya utofauti wa kati ya maandishi ya kigeni na ya ndani
• Hutoa msingi wa kuchunguza aina zote za maandishi

Udhaifu:

• Hufanya fasihi kuwa neno la kawaida pasipo umuhimu maalum
• Hapingwa na Mulokozi (2017) kwamba katika Kiswahili, "fasihi" inazingatia sanaa si maandishi yote

2. Mtazamo wa Sengo na Kiango (Fasihi ni hisi)

Wataalamu hawa wanasema kuwa ili mwanfasihi aweze kuandika kazi ya fasihi, lazima aguswe na hisia fulani kama njaa, baridi, au furaha.

Ubora:

• Unasisitiza hisia katika uandishi wa fasihi
• Unafanya wasomaji waelewe kwamba kazi za fasihi zina umuhimu wa kihisia

Udhaifu:

• Kulingana na Mulokozi (2017), mtazamo huu unachanganya fasihi yenyewe, mambo yaelezwayo na fasihi, na mtindo wa kifasihi
• Fasihi inaweza kueleza hisia lakini fasihi yenyewe si hisi — k.m., riwaya inaweza kuwa na hisia za mapenzi lakini riwaya yenyewe si mapenzi

3. Mtazamo wa Kirumbi, Mutembei na Senkoro (Fasihi ni sanaa ya lugha)

Mtazamo huu unadai kuwa fasihi ni sanaa ya lugha yenye ubunifu bila kujali kama imeandikwa au la. Hata nyimbo na masimulizi ya kisanii ni fasihi.

Ubora:

• Unajumuisha fasihi ya miongo na ishara (oral literature)
• Unatambua ubunifu katika aina zote za fasihi
• Kwa mfano, nyimbo za watermi za Tanzania kama "Malaika" au "Raha ya Wazawa" ni fasihi ingawa hazikuandikwa

Udhaifu:

• Inaweza kufanya mwisho wa fasihi kuwa mgumu kukisia
• Inapunguza umuhimu wa ubora wa kisanii kwa maandishi rasmi

4. Mtazamo wa Summers (Fasihi ni maandishi bora)

Mtazamo huu unadai kuwa fasihi ni maandiko bora ya kisanii yenye manufa ya kudumu.

Ubora:

• Unasisitiza ubora wa kisanii
• Unahimiza kusoma kazi bora za fasihi

Udhaifu:

• Ukanuni wa "bora" ni mgumu kuyainisha — nani au nini husika kuamua?
• Inaweza kutoa fursa kwa kazi mbaya kushindwa kukubaliwa kama fasihi

5. Mtazamo wa Roman Jakobson (Fasihi ni matumizi ya lugha si ya kawaida)

Mtazamo huu unadai kuwa fasihi hutumia lugha kwa njia isiyo ya kawaida ili kuleta athari maalum kwa msomaji.

Ubora:

• Unachunguza mtindo wa lugha wenyewe
• Unasaidia kuelewa jinsi fasihi inavyofanya kazi kwenye kiwango cha lugha

Udhaifu:

• Inaweza kupuuza maudhui na maana ya kazi
• Inafanya msomaji aitafakari lugha badala ya ujumbe

Kwa kujadili kwa ufanisi, fuata hatua zifuatazo:

1. Taja mtazamo — Eleza mtazamo kwa kifupi
2. Tambua ubora — Ni nguvu gani za mtazamo huo?
3. Tambua udhaifu — Ni upungufu gani unaonekana?
4. Toa mfano — Tumia mfano wa kazi ya fasihi kuthibitisha hoja
5. Fanya hitimisho — Eleza mtazamo gani unaona na kwa nini

Mfano wa kujadili:

"Ninaona kuwa mtazamo wa Kirumbi, Mutembei na Senkoro wenyewe una ubora mkubwa kwa sababu unajumuisha fasihi ya miongo ambayo ni muhimu sana katika utamaduni wa Tanzania. Kwa mfano, hadithi za Mwongo wa Kondoa ni sehemu ya fasihi ya Tanzania ambayo haikuwa imeandikwa lakini ni fasihi kamili. Hata hivyo, udhaifu wake ni kwamba inaweza kufanya mipaka ya fasihi kuwa wazi sana, na hivyo kushindwa kutoa umakini wa kisanii kwa kila kitu."

Kujadili ubora na udhaifu wa mitazamo ya dhana ya fasihi kunasaidia:

• Kuelewa kwa kina dhana ya fasihi
• Kufanya maamuzi ya kisanii kuhusu ni nini fasihi
• Kuendeleza mjadala wa kifasihi Tanzania
• Kukuza uwezo wa kufikiria kwa kina na kujieleza

Katika maisha ya kila siku Tanzania, kujua kujadili ubora na udhaifu wa mitazamo ya fasihi kunasaidia sana hasa katika kazi za uandishi wa habari, uchapishaji, na ufundishaji. Kwa mfano, mwalimu wa Kiswahili anaposoma kazi ya fasihi kama "Mshale" wa E.K. Njoku, anahitaji kutumia ujuzi wa kujadili ubora na udhaifu ili kueleza kwa wanafunzi ni kwa nini kazi hiyo ni muhimu (ubora) lakini pia ni vipi baadhi ya mitazamo ya wakati huo yanaweza kukosa ufanisi leo (udhaifu). Hii husaidia kutoa masomo ya kisanii ambayo yana maana na yanafaa kwa vipindi vya sasa.