Wataalamu wa fasihi wanakubaliana kuwa fasihi ni sanaa bunifu ya lugha inayosawiri hali mbalimbali za maisha. Hali hizi ni pamoja na mahusiano, hisia za watu, mazingira, na migogoro. Hata hivyo, wanaelezea dhana hii kwa njia tofauti kulingana na mitazamo yao ya kifalsafa, kitamaduni, na kiakademi.

Mtazamo wa Kwanza: Fasihi ni Maandishi Yote

Wellek na Warren (1986) wanaeleza kuwa fasihi ni jumla ya maandishi yote, yaani kila kitu kilichoandikwa ni fasihi. Mtazamo huu unategemea kisawe cha neno literature kwa Kiingereza ambacho kwa Kiingereza linamaanisha "maandishi yoyote."

Mfano: Kwa mujibu wa mtazamo huu, gazeti la Tanzania Daily News, jarida la Mtanzia, na riwaya ya "Mfangazo" ya P. Ng'maryo ni fasihi kwa sababu vyote ni maandishi.

Mapungufu: Mulokozi (2017) anapinga mtazamo huu akisema kuwa si kila andiko ni fasihi. Kwa mfano, orodha ya simu au risiti ya Mali haviandiki kwa njia ya kifasihi, ingawa ni maandishi.

Mtazamo wa Pili: Fasihi ni Hisia

Sengo na Kiango (1975) wanasema kuwa fasihi ni hisia ambazo zinajifafanua kwa njia ya lugha. Wafuasi wa mtazamo huu wanaamini kwamba ili mwanfasihi aweze kuandika kazi ya kifasihi, lazima aguswe na hisia fulani kama baridi, joto, njaa, au furaha.

Mfano: Mshairi anapandika shairi la mapenzi, lazima awe ameugua moyo kwa sababu ya upendo au umakini wa kugusa hisia za msomaji.

Mapungufu: Mulokozi (2017) anabainisha kwamba mtazamo huu unachanganya fasihi yenyewe, mambo yanayoelezwa na fasihi, na mtindo wa kifasihi. Fasihi inaweza kueleza hisia za mapenzi, lakini fasihi yenyewe si mapenzi.

Mtazamo wa Tatu: Fasihi ni Sanaa ya Lugha yenye Ubunifu

Mtazamo huu, unaofikiwa na Kirumbi (1975), Mutembei (2006), na Senkoro (2011), uneleza kuwa fasihi ni sanaa ya lugha yenye ubunifu bila kujali kama imeandikwa au la. Kwa mujibu wa mtazamo huu, hata nyimbo na masimulizi ya kisanii ni fasihi.

Mfano: Wimbo wa kazi wa wakulima wa Mbeya au hadithi za uso kama "Mtu ni Nguvu Zake" zinazoungwa na wakongwe mashambani ni fasihi, japokuwa hazikuandikwa.

Senkoro (2011) anafafanua: "Fasihi ni sanaa itoayo maudhui yake kwa kutumia lugha ya maneno ambayo hutamkwa au huandikwa."

Mtazamo wa Nne: Fasihi ni Maandiko Bora ya Kisanii

Summers (1989) anasema kuwa fasihi ni sanaa inayojumuisha zaidi maneno yaliyoandikwa bora yenye manufa ya kudumu. Mtazamo huu unapa uzito mfumo wa kubuni (fani) lakini unapunguza wigo wa fasihi kwa kuhusisha mawazo bora tu.

Mfano: Riwaya za klassiki za Kiswahili kama "Mfangazo" na "Maweshi" zinachukulia kuwa fasihi kwa sababu zina ubunifu wa kipekee.

Mapungufu: Ni vigumu kuinisha ni nini kinachofanya maandiko kuwa "bora." Pia, mtazamo huu unapuuza fasihi ya mdomo.

Mtazamo wa Tano: Fasihi ni Matumizi ya Lugha Isiyo ya Kawaida

Miongoni mwa waasisi wa mtazamo huu ni Roman Jakobson. Anaelezwa kuwa fasihi ni matokeo ya matumizi ya lugha kwa njia isiy ya kawaida ili kuleta athari maalum. Fasihi huvuka taratibu za kawaida za sarufi, maana, na sauti ili kumvutia msomaji.

Mfano: Katika ushairi, kutumia takriri (kurudia maneno) kama katika "Mke wangu, mke wangu, mke wangu" ni kutumia lugha isiy ya kawaida ili kuzingatia hisia.

Mapungufu: Mtazamo huu unaeleza zaidi upande wa fani na kupuuza maudhui, maana, na muktadha wa kazi za fasihi.

Hatua ya 1:ele Kanuni za Kujadili

Ukijadili mitazamo hii, fuata kanuni hizi:

1. Taja mtazamo unayejadili kwa jina la mwandishi wake
2. Eleza dhana kuu ya mtazamo huo kwa maneno yako
3. Toa mfano wa kazi ya fasihi inayokubaliana na mtazamo
4. Bainisha upungufu wa mtazamo huo kwa kurejelea wataalamu wengine

Mfano wa Mazungumzo

Mwanafunzi A: "Ninaenda kujadili mtazamo wa Sengo na Kiango (1975) ambao unasema fasihi ni hisia. Kwa mfano, mshairi anapandika shairi la uchungu, lazima awe amepitia mateso ili asawirishe dhambi kwa ufasaha."

Mwanafunzi B: "Nina kukosoa. Mulokozi (2017) anabainisha kwamba ingawa fasihi inaweza kueleza hisia, fasihi yenyewe si hisia. Kwa mfano, riwaya ya 'Mfangazo' inaeleza hisia za watu, lakini riwaya yenyewe si hisia ya watu hao."

Kujibu maswali yafuatayo:

1. Taja mitazamo miwili tofauti kuhusu dhana ya fasihi na wataalamu wake.
2. Toa mfano mmoja wa kazi ya fasihi ya Kiswahili unayojua na uoneshe inavyokubaliana na mtazamo mmoja uliokua.
3. Eleza kwa nini ni muhimu kujua mitazamo mbalimbali kuhusu fasihi.

Katika maisha ya kila siku hapa Tanzania, ujuzi wa kujadili mitazamo mbalimbali kuhusu fasihi unafaidi sana. Kwa mfano, ukiwa katika mkutano wa wilaya au kazi ya harambee, unaweza kutumia ujuzi huo kueleza kwa nini baadhi ya vitabu vya masomo (kama vya Sayansi au Hisabati) si fasihi kwa sababu vimetumia lugha ya kawaida badala ya lugha ya kifasihi. Pia, unaweza kueleza kwa nini hadithi za "Joka" au "Mchele" zinazungumzwa mashambani ni fasihi kwa mujibu wa mtazamo wa Kirumbi, hata kama hazikuandikwa. Hii inakusaidia kuwa na hoja thabiti katika mjadala wowote wa kijamii.