(a) Kuélimisha Jamii

Mchango mkubwa wa fasihi simulizi na fasihi andishi ni kuélimisha jamii. Fasihi hufumbua macho umma na kupiga vita matatizo mbalimbali kama njaa, maradhi, umaskini na mengineyo. Aidha, fasihi huipa jamii maarifa na stadi za kukabiliana na mazingira ambamo jamii inaishi.

Kwa mfano, nyimbo mbalimbali za watoto na wanajamii zinatoa elimu juu ya utunzaji wa mazingira. Nyimbo za kilimo kama "Wawe" husimulia namna ya kulima na kuvuna kwa ufanisi. Kadhalika, riwaya za kijamii kama Siku ya Wateuzi Wote (Shaaban Robert) huzungumzia masuala ya kijamii na kuelimisha jamii kuhusu tabia mbaya na njia bora za kuishi.

(b) Kuburudisha Jamii

Fasihi inachangia katika kuburudisha jamii kwa kustarehesha, kuliwaza na kutuliza mwili na akili ya hadhira. Katika utendaji wa kila siku, watu hutumia nyimbo, vichekesho na maigizo kama njia ya kupumzika baada ya kazi.

Mifano ya vichekesho vinavyoonekana katika vipindi vya runinga ni "Mizengwe" (ITV), "Futuhi" (Star TV) na "Vitimbi Show" (Channel Ten). Vipindi hivyo hufurahisha watazamaji kupitia vituko, kijeli na mizaha inayoigizwa. Aidha, soga na vichekesho vya fasihi simulizi huchangia katika kuburudisha jamii wakati wa mapumziko.

(c) Kuutambulisha na Kuendeleza Utamaduni

Fasihi simulizi na fasihi andishi husaidia kuutambulisha, kuutangaza na kuendeleza utamaduni wa jamii. Kazi mbalimbali za fasihi huakisi vipengele vya utamaduni kama desturi, dini, mavazi, mila, vyakula na namna ya kuhusiana.

Kwa mfano, tamthiliya ya Kinjekitile (Ebrahim Hussein, 1969) inaeleza kuhusu imani za kijadi na uhuru wa kiroho. Aidha, riwaya ya Kurwa na Doto (Farsy, 1960) inasawiri maisha ya watu wa visiwa vya Unguja na Pemba, ikiwa ni kioo cha utamaduni wa Waswahili. Vilevile, utanzu wa ngoma na utani unachangia katika kuhifadhi na kurithisha amali za kitamaduni.

(d) Kuadibu na Kunasihi Jamii

Fasihi hutumika kama nyenzo ya kuasa na kuadibu kuhusu mambo mbalimbali yanayojitokeza katika jamii. Methali na misemo ina jukumu muhimu katika kutoa faragha na ushauri kwa wanajamii.

Kwa mfano, tamthiliya ya Ng'oswe Penzi Kitovu cha Uzembe (Semzaba, 1988) inawaadibu watu kufanya kazi kwa nidhamu. Methali kama "Mtaka yote kwa pupa hukosa yote" inawaasa wanajamii kutofanya mambo mengi kwa wakati mmoja. Aidha, methali "Usipoziba ufa utajenga ukuta" inaonyesha umuhimu wa kurekebisha tatizo katika hatua za mwanzo.

(e) Kukuza na Kuhifadhi Lugha

Fasihi inachangia katika kukuza lugha kwa kuiweka hai na kuiendeleza. Mwanafasihi hutumia maneno kuibua na kuieleza dhana mbalimbali katika utunzi wa kazi zake. Uandishi na usimulizi wa kazi za fasihi huibua misemo mipya mara kwa mara.

Kwa mfano, katika riwaya ya Kusadikika (Shaaban Robert, 1991), kuna uibaji wa msamiati kama vile "ali ali" (tukufu), "azali" (asili au kiini), "kitali" (mapigano) na "mlizamu" (chemchem). Vilevile, fasihi simulizi inachangia katika kuendeleza msamiati wa kawaida kupitia nyimbo, methali na vitendawili.

(f) Kutia Hamasa Jamii

Fasihi hutia hamasa kuhusu mambo mbalimbali yanayotendeka katika jamii. Riwaya na nyimbo zinaweza kuhamasisha wanajamii kushiriki katika harakati za maendeleo.

Kwa mfano, riwaya ya Pepo ya Mabwegee (Mwakyembe, 1980) inatia hamasa kwa vijana kusimamia kile wanachokiamini. Mhusika Kalenga alisimama kifupi kufichua uozo uliomo kwenye jamii, na hatimaye alipandishwa cheo kutokana na kazi nzuri aliyofanya. Aidha, nyimbo za kijamaa za miaka ya 1970 zilikuwa zikihamasisha umoja na kazi kwaajili ya maendeleo ya taifa.

(g) Kukosoa Jamii

Fasihi ina jukumu muhimu katika kukosoa jamii kuhusu mambo mbalimbali ya maisha. Waandishi hutumia kazi zao kuelezea mapungufu ya kijamii na kutoa violezo vya marekebisho.

Kwa mfano, katika riwaya ya Kufikirika (Shaaban Robert, 1968), mwandishi anakosoa tabaka tawala linalotumia rasilimali nyingi kwa manufaa ya watu wachache ilihali wanajamii wengine wanateswa. Methali kama "Mkatala perema, pubaya panumwita" inakosoa mtu anayekataa wosia mzuri kwa sababu kuna madhara yanayoweza kumfika.

(h) Kukomboa Jamii

Fasihi simulizi na fasihi andishi imechangia sana katika kupiga vita masuala yanayokwamisha maendeleo ya jamii kama ujinga, maradhi na umaskini. Wakati wa harakati za ukombozi Afrika, nyimbo na tamthiliya zilikuwa zikiwa muhimu katika kuwaunganisha watu.

Kwa mfano, tamthiliya ya Hawala ya Fedha (Lihamba, 1985) inaelezea mambo yanayosababisha umaskini kama ujinga na uvivu. Aidha, nyimbo za ukombozi kama "Mwenyekiti Mwalimu Nyerere" iliyimbwa na bendi ya Urafiki Jazz miaka ya 1970 ilikuwa ikimsimhi mwenyekiti wa nchi tano zilizo msitari wa mbele kupigania ukombozi.

Kwa mfano, tunachukua tamthiliya ya Kinjekitile iliyoandikwa na Ebrahim Hussein mwaka 1969. Tamthiliya hii inaeleza kuhusu Kinjekitile, kiongozi wa Kibilikimo aliyepigania uhuru wa kiroho dhidi ya utawala wa Kihindi. Mchango wa tamthiliya hii katika maendeleo ya jamii ni:

• Kuélimisha: Inafundisha kuhusu historia ya ukombozi wa Kiafrika
• Kuendeleza utamaduni: Inaonyesha imani za kijadi za Kibilikimo
• Kukomboa: Inatia hamasa ya kupigania uhuru na haki
• Kukosoa: Inaonyesha ukandamizaji wa wavamizi

Kwa mukhtasari, mchango wa fasihi simulizi na fasihi andishi katika maendeleo ya jamii ni mkubwa na wa nguvu. Fasihi haiwezi kutenganishwa na maisha ya wanajamii kwa sababu inachangia katika kila sehemu ya maisha. Kwa kujifunza kuhusu mchango huu, tunaweza kutumia fasihi kama chombo cha kuboresha jamii yetu na kuiendeleza.

Kwa kuzingatia mada iliyojifunza, jadili: "Mchango gani wa fasihi simulizi na fasihi andishi unachukua kipaumbele katika maendeleo ya jamii yako? Toa sababu za kutosheka."

Baada ya kujifunza somo hili, mwanafunzi awe ana uwezo wa:

• Kueleza aina kumi za mchango wa fasihi katika maendeleo ya jamii
• Kutoa mifano ya kazi za fasihi inayoonyesha mchango huo
• Kujadili kwa kina kuhusu umuhimu wa fasihi katika jamii ya Tanzania
• Kuunganisha masomo ya fasihi na maisha ya kila siku

Jibu maswali yafuatayo:

1. Ni mchango upi wa fasihi unaoonekana muhimu zaidi katika jamii yako? Kwa nini?
2. Toa mfano wa kazi ya fasihi andishi au simulizi unayojua inayochangia maendeleo ya jamii.
3. Je, unawezaje kutumia maarifa uliyopata katika somo hili katika maisha yako ya kila siku?

Mwanafunzi anapaswa kujibu maswali yote hapo juu kwa ufasaha ili kuthibitisha amana ya somo.

Katika maisha ya kila siku hapa Tanzania, unaweza kutumia maarifa uliyopata katika somo hii unaposikiliza redio au kuangalia vipindi vya runinga. Kwa mfano, unaposikia mbinu za ukulima zinazoelezwa kwenye nyimbo za "Wawe" au unachagua kufuata ushauri kutoka kwenye methali za Kiswahili katika kufanya maamuzi ya kibiashara, unatumia fasihi kama chombo cha kuelimisha na kuongoza jamii. Aidha, unapotazama tamthiliya kama "Kinjekitile" au kusoma riwaya kama "Kusadikika", unashiriki katika kuhifadhi na kuendeleza utamaduni wetu wa Kiswahili.