Uhakiki wa ushairi

Dhamira kuu

Kuna dhamira kuu mbili katika diwani hii:

• Maonyo na maadili mema katika maisha
• Ujenzi wa jamii mpya

Mashairi mengi katika diwani hii yanazungumzia suala hili. Mwandishi amekuwa mwalimu mzuri wa walimwengu kuhusiana na harakati mbalimbali za maisha. Mawaidha aliyoyatoa mwandishi ni kielelezo kizuri kinachofuatwa na kizazi hiki. Maadili na maonyo haya ni ya muhimu sana katika maisha. Maadili hayo ni kama vile:

i. Umuhimu wa malezi bora

Malezi bora katika jamii ni njia pekee ya kuiweka jamii katika msingi bora wa maisha, katika shairi la "Vijana wa Zanzibar" (UK25) mwandishi ameonesha kuwa matendo ambayo vijana wa siku hizi huyatenda si mazuri ni ya kusikitisha. Anasema vijana wa siku hizi hawana utii, ni wajeuri, wadanganyifu, majambazi na pia hudharau mila na desturi zetu za asili na kukimbilia tamaduni kigeni. Rejea ubeti wa 2:

"Mwawacha yenu ya hapa, ambayo yako mazuri Kutii na kuogopa mwaona haina heri Mwayavamia kwa pupa, kwa hedi na ujeuri Mila zetu za fakhari wacheni kuzipotosha."

Kulingana na ubeti huu, mwandishi anaonesha kuwa suala la malezi bora ni muhimu sana katika jamii ili kuwaanda vijana wetu kuendana na mazingira wanamoishi.

Katika shairi la "Si vyema" (UK20) mwandishi anajadili juu ya malezi bora kwa watoto na vijana ili wawaheshimu wakubwa wao. Mwandishi anasisitiza umuhimu wa heshima katika suala zima la maisha. Ni dhahiri kuwa vijana ambao hwakupata malezi bora tangu utoto wao wakiwa wakubwa hwawi na heshima wala nidhamu.

Kwa ujumla, katika suala la malezi mwandishi anafundisha jamii kuwa samaki mkunje angali mbichi.

ii. Umuhimu wa kuwathamini wazazi

Mwandishi ameonesha kuwa kuna umuhimu wa kuwaheshimu na kuwathamini wazazi. Katika shairi la "Wazazi" (UK19) ameonyesha wazazi ndio ngao ya mtoto; mtoto hatakiwi kuwakasirikia, kuwaudhi wala kuwachukiza bali anatakiwa kuwa na mapenzi nao. Wajibu wa wazazi kwa mtoto ni kumpa chakula, mavazi, malezi mema pamoja na elimu. Rejea ubeti wa 4:

"Wakatafuta walimu, kukupatia ujuzi, Wakakufunza elimu, pamoja na matumizi, Sasa ni mtu timamu, waendelea na kazi, Usiwaudhi wazazi, hiyo ndio yako ngao."

Katika shairi la "Ulezi kazi" (UK22-23) mwandishi ameonesha jinsi mama (wazazi) wanavyohangaika kubeba mimba hatimaye kuzaa na kuanza kazi ya ulezi wa mtoto hadi anapofikia umri wa kujitegemea. Anaonesha kuwa wazazi kupata taabu na shida mbalimbali katika ulezi wao. Hivyo mwandishi anashauri wazazi wathaminiwe na wapewe heshima zao.

iii. Kuepukana na umbea

Umbea ni ile tabia ya kutoa maneno au habari kutumwa. Au ni ile hali ya uchongeaji au kilimilimi. Mwandishi anaona tabia hii si nzuri kwani huweza kutenganisha marafiki au ndugu kwa njia ya uchonganishi.

Katika shairi la "Wacha Hayo" (UK25) mwandishi anashauri jamii iepukane na umbea na badala yake ijishughulishe katika shughuli za uzalishaji mali. Madhara ya umbea ni kama vile majungu, uchochezi, ubaguzi, kuvunja mafanikio. Umbea pia husababisha utengano. Ubeti wa 1 mwandishi anasema:

"Wacha kupika majungu, na kuleta uchochezi, Kuwajaza walimwengu, kasumba zile na hizi, Hicho kimoja kifungu, kuletesha ubaguzi, Tuacheni ubaguzi, huvunja mafanikio."

Katika shairi la "Hayafai Mitaani" (UK41) mwandishi anaonya jamii kwa si jambo la busara au zuri kusambaza taarifa au habari ya jambo fulani sehemu ambayo haihusiki. Anaona kuwa busara sana endapo jambo fulani limeafanyikia sehemu isiyohusika. Si tabia nzuri kulipeleka mitaani kwa watu wasiohusika. Ubeti wa 2 anasema:

"Yanayosemwa kunini, huko huwa yamekwishwa, Haifai asilani, mitaani kufikisha, Kwa siri ya mwituni, si vyema kuelewesha, Ya kunini huishia kunini."

Hapa mwandishi anatushauri kuwa jambo kuwa jambo moja likitendeka katika sehemu moja ni bora liishie katika sehemu hiyo na hakuna haja ya kupeleka katika sehemu nyingine.

iv. Kuepukana na udokozi (tabia ya wizi)

Udokozi ni ile hali ya kunyemelea vitu visivyo vyako kwa lengo la kuiba au kunyang'anya. Mwandishi anakemea tabia hii kwani anaiona si nzuri. Tabia hii ipo miongoni mwa wanajamii mwandishi anaonya kuwa tabia uhatarisha maisha ya wahusika wenye tabia hii. Mwandishi amemtumia paka kuwakilisha watu wenye tabia hiyo. Aidha mwandishi anaendelea kufafanua kuwa tabia hii husababisha uchokozi, hatari pamoja na chuki katika maisha. Shairi la "Paka" (UK12) linadhihirisha haya.

v. Kuendesha magari kwa uangalifu

Mwandishi anawaonya madereva kuwa wanatakiwa waache tabia ya kuendesha magari kwa mwendo kasi unahatarisha maisha ya watu. Hivyo anawataka madereva kuzingatia umuhimu wa kuendesha magari mwendo unaofaa (usiowa kasi). Wanatakiwa wafikirie sehemu zenye mashimo, kona na mila vilevile anawataka madereva wawe waangalifu katika mapishano ya magari barabarani. Pia wawe waangalifu wanapopishana na waendesha baiskeli, wapitao kwa miguu, viziwa, vipofu, vikongwe pamoja na wazee. Haya anayajadili katika shairi la "Madereva" (UK43).

vi. Umuhimu wa shukrani katika maisha

Mwandishi anaidilia jamii umuhimu wa kutoa pale mtu anapofanyiwa hisani na mtu mwingine. Katika shairi "Punda" (UK21) mwandishi ameonesha jinsi baadhi ya watu wasivyo kuwa na shukrani katika maisha. Ameonesha kuwa mwanadamu asiye kuwa na shukrani hata umfanyie wema kiasi gani hawezi kutoa shukrani. Ameelezea kuwa mtu asiye na shukrani ni wakuachana naye au kumtenga (kutengana naye) kabisa.

Anasema: "Punda hakumbuki wema, hata kwa mchunga wake, Humpa mwingi mtama, na maji anufaike, Katu hawi salama, shukrani zake mateke, Ndiyo tabia ya punda, kurusharusha mateke, Kuchunga akikushinda, mwache awende zake."

Katika ubeti huu mwandishi anasisitiza umuhimu wa kutoa shukrani pale unapofanyiwa fadhila.

vii. Umuhimu wa kulipa deni

Mwandishi anawaonya wale watu wenye tabia kutolipa deni. Anawaona kuwa ni wadanganyifu, waongo, walaghai. Wanafiki na wajanja. Mwandishi anawashauri wale wote madeni kulipa madeni hayo kwa hiari na anawaonya wasijifanye wajuaji kwani wakigundulika watapata hasara. Anaendelea kuwaambia kuwa kulipa deni ni wajibu wa kila mwenye deni. Vile anaonesha kuwa kukwepa deni si haki. Anayesema haya katika shairi lan "Dawa ya deni ni kulipa" (UK32) ubeti wa 3 anasema:

"Ulipofikwa na dhiki, la kufanya hukujua, Kukopa ukaafiki, kwa shida kuiondoa, Kukwepa deni si haki, utakuja athiriwa, Huwezi kuaminiwa, kama hutojiamini."

Mwandishi amefafanua kuwa mtu anayeshindwa kulipa deni hawi tena mwaminifu katika jamii. Na matokeo yake kushindwa pa kukopa pindi apatapo shida.

viii. Faida ya kujiwekea akiba

Katika shairi la "Usimalize" (UK27) mwandishi anafafanua umuhimu wa kujiwekea akiba. Ubeti 4 anasema:

"Akiba ni yako ngao, dhiki inapokunasa, Si wajinga wawekao, hukataa kujitesa, Hutambuwi uchao, lipi litalokugusa, Akiba haichakai."

Katika ubeti huu mwandishi anasisitiza umuhimu wa kujiwekea akiba kwani hutusaidia sana wakati wa dhiki.

Ujenzi wa jamii mpya

Pia mwandishi amejadili dhamira ya ujenzi wa jamii mpya katika kazi yake. Katika diwani hii mwandishi ameonesha vikwazo mbalimbali vinavyokwamisha ujenzi wa jamii mpya hapa nchini. Vikwazo hivyo ni kama vile uongozi mbaya, rushwa, Tamaa, ukosefu wa elimu, ukoloni mamboleo, n.k.

Katika kujadili dhamira hii mwandishi ameonesha mbinu mbalimbali ambazo zinatumiwa na jamii hii kufanikisha zoezi zima la ujenzi wa jamii mpya nchini. Mbinu hizo ni pamoja na:

ix. Uongozi mzuri

Uongozi mzuri unahitajika kwa jamii yoyote ile ili kuleta ufanisi mzuri. Uongozi mbaya unasababisha kushindwa kufikia ufanisi mzuri. Kutokana na uongozi mbaya ndiyo maana jamii hufikia kufanya mapinduzi.

Katika shairi la "Kimbunga" (UK1) mwandishi anaongelea juu ya mapinduzi yanayofanywa na tabaka la chini dhidi ya tabaka tawala. Anatumia mji wa siyu kuwa kielelzo kizuri kwa jamii yoyote inayotaka kufanya mapinduzi ili kuondoa viongozi wabovu na kuleta viongozi bora. Katika mapinduzi hayo mwandishi amefafanua kuwa wengi ndio wanaoathirika na wachache hunusurika.

Shairi la "Mdanganyo" (UK6) linazungumzia jinsi uongozi mbaya unavyowadanganya wananchi, unavyowaadhiri na kuwakera wananchi. Wananchi hushiriki katika uzalishaji mali (miradi mbalimbali) lakini matunda ya jasho lao hufaidiwa na wachache. Wachache hao husahau wale waliosulubika katika uzalishaji. Ubeti wa 6 mwandishi anasema:

"Mlitupigia mbiu, tulimeni ushika, Tukakatana miguu, kwa mapanga na mashoka, Manufaa kwa wakuu, wadogo yetu mashaka, Wezeni kutukumbuka, mjue nasi wenzenu."

Shairi la "Wenye Navyo Watubana" (UK8) mwandishi amejadili juu ya wenye utajiri au vitu jinsi wanavyowagadamiza kuwanyonya na kuwabana wale wasio na chochote. Mwandishi anawaomba viongozi wawatetee ili kuepukana na hali hii. Hii ni kutokana uongozi mbaya ndio maana hali kama hii ipo nchini lakini viongozi hawachukui tahadhari.

Ubeti wa 7 mwandishi anasema:

"Maji yamezidi unga, kwa lochi wa darajani, Kujitolea mhanga, kwa bei haiwezekani, Mvao wake wa kanga, ni shilingi elifu. Wakubwa tuteteeni wenye vyao watubana."

Shairi la "Kimbwangai" (UK9-11) linajadili dhana ya viongozi wetu kwa wananchi wanaowaongoza. Mwandishi ameonesha jinsi wananchi wanavyowachagua viongozi wao lakini viongozi wao wakishapata madaraka huwageuka na kuwasaliti wananchi. Anasema hayo kwenye ubeti wa 7:

"Kimbwangai alipoona, ni mtu kukamlika, Akaanza kujivuna, na dharau kuzidiya, Wala hakujali tena, wenzake walimambiya Akahisi hawi nyani, umbo lile litadumu."

Shairi hili, limejengwa kitaswira. Hapa kimbwangai ametumia kuwakilisha viongozi wasaliti na nyani kuwakilisha wananchi wanaowaongoza na akina kimbwangai.

Katika shairi hili la "Hili Mnatutakiya" (UK18-19) mwandishi anaonesha jinsi vyombo vya dola vinavyoshindwa kuteleza wajibu wake wa kuwalinda raia na kuwashughuikia wahalifu. Mwandishi ameonesha kuwa vyombo hivyo vinawalinda wezi.

Katika diwani hii mwandishi anaonesha kuwa uongozi mbaya ni kikwazo cha ujenzi wa jamii mpya na ili tajenge jamii mpya lazima tuwe na uongozi bora.

x. Kupiga vita rushwa

Rushwa ni kikwazo kingine kinachokwamisha ujenzi wa jamii mpya kutokana na kukithiri kwa rushwa katika jamii. Haki hupotea, wachache wanafaidi na wengine wanaendelea kuumia. Shairi la "Rushwa" (UK12) linadhihirisha kauli hii kama asemavyo mwandishi:

"Rushwa kajenga kambi, na kuondoka hataki, Afanya kila vitimbi, mkaidi hashindiki, Tumzushie wimbi, isiwe kutahiliki, Tumechimbia handaki, rushwa tukamzikeni."

Katika ubeti huu mwandishi anatuonesha kuwa lazima jamii yetu itupilie mbali rushwa ili haki na usawa vitawale. Kupiga vita rushwa ili mbinu ya ujenzi wa jamii mpya ambayo mwandishi ameipendekeza.

xi. Umuhimu wa elimu

Ili tuweze kufanikisha zoezi la ujenzi wa jamii ni lazima watu wapate elimu bila kujali umri. Mwandishi ana wa himiza wazee kujiunga na kisomo cha manufaa ili wafute ujinga wa kutokujua kusoma na kuandika. Haya mwandishi anayasema katika shairi a "Kisomo cha Manufaa" (UK2-3) na katika shairi hili mwandishi anawahimiza wazee wajiunge na elimu ya watu wazima kwa sababu wakishaelimika watakuwa na uwezo kupanga mipango yao ya maendeleo. Mwandishi anaonesha kuwa elimu ni silaha madhubuti katika kufanikisha zoezi zima la ujenzi wa jamii mpya. Pasipokuwa na wasomi katika jamii hii yetu zoezi la ujenzi wa jamii mpya litakwama.

xii. Kupiga vita ukoloni mamboleo

Ukoloni mamboleo ni kikwazo kikubwa kinachokwamisha maendeleo ya uchumi hapa nchini. Na ili tuweze kufanikisha ujenzi wa jamii mpya hapa nchini, katika shauri "Chuwi" mwandishi anaonesha jinsi ukoloni mambo leo unawaathiri sana watu tabaka la chini la wasio na chochote na kuwasetiri matajiri au tabaka la juu. Katika ubeti wa 6 mwandishi anasema:

"Ambao ni matajiri, kwao anapowafikiriya, Huwezi kujisetiri, salama kujipatiya, Walokuwa mafakiri, huzidi kuwaoneya, Huyu ndiye chuwi gani?"

Mwandishi amefafanua kuwa ukoloni mamboleo huingia kwa njia mbalimbal kwa nchi zinazoendelea. Hivyo mwandishi anatahadhalisha kuwa tuepukane na mbiu (njia) hizo ndipo tutaweza kujenga jamii mpya.

xiii. Umuhimu wa kujitawala

Ili tuweze kujenga jamii mpya ni lazima tajitawale katika fani zote za kifikra, kisiasa, kiutamaduni pamoja kiuchumi. Katika shauri la "Afrika" (UK1-2) mwandishi amefafanua kuwa ili tuweze kujitawala ni laziam tuepukane na unafiki, vibaraka, wasaliti, mahusuda tusikate Tamaa, vile vile tudumishe amani. Mwandishi anaonesha hayo katika ubeti wa 3:

"Wasaliti wazikishe, wasio wenye kuzuzuka, Tamaa mwakilishe, yasiwe unayotaka, Katu wasiwawezeshe, wabakie kuzuzuka, Katu washidike mahusuda, wasiopenda bara letu."

Katika shauri la "Kujitawala" (UK7-8) mwandishi amefafanua umuhimu wa kujitawala kwa jamii yoyote ile. Na mwandishi anaonesha kuwa kujitawala kwa jamii yoyote ile. Na mwandishi anaonesha kuwa kujitawala ni pale umma unapoamua mambo yao wenyewe bila kuingiliwa kuwekewa vikwazo vyovyote. Mwandishi anasema:

"Kujitawala ni kwema, kulikoni kutawaliwa, Kujitawala ni umma, kila yao kuamua..."

Katika shauri hili la kujitawala mwandishi anaonesha faida mbalimbali za kujitawala kama vile demokrasia, kuwepo umoja na ushirikiano, kuwepo haki na usawa amani hudumishwa. Hivyo mwandishi anatuonesha kuwa ili tajenge jamii mpya ni lazima tajitawala kisiasa, kiuchumi, kaitamaduni, kifikra.

xiv. Umuhimu wa kazi na kuwajibika

Kazi ni nyenzo muhimu sana ya ujenzi wa jamii mpya. Mwandishi amesisistiza umuhimu wa kazi na uwajibikaji katika shauri la "Kazi" (UK17). Mwandishi anatuonesha kuwa kazi ndio msingi wa maendeleo. Anasisitiza umuhimu wa kufanya bidii na tuepukane na uvivu. Ubeti wa 1 mwandishi anasema: "Pesa huleta kazi ni njia zipiitiayo,..."

Katika shauri la "Uokolewe" mwandishi anasisitiza umuhimu wa kudumisha umoja mshikamano ili kuinua uchumi wetu. Anasisitiza umuhimu wa kufanya kazi kwa bidii katika rasilimali zetu za kuinulia uchumi wetu. Rasilimali hizo ni pamoja ukulima, uvuvi, utalii na viwanda.

Katika shauri la "Mkarafuu" (UK29-30), mwandishi anafafanua umuhimu wa zao la mkarafuu katika uchumi wa Zanzibar. Anasisitiza kuwa ni muhimu ila mtu alithamini zao hili.

Katika shauri la "Dumizi" (UK41) mwandishi anakemea ile tabia ya baadhi ya watu kukaa bila kazi (uvivu) na kuanza maisha ya kunyonya. Hivyo mwandishi anapiga vita unyonyaji wa watu waishio kwa jasho la wenzao.

Kutokana na maelezo haya yote, dhahiri kuwa kazi ni msingi wa maendeleo na ili tuweze kujenga jamii mpya ni lazima tajue umuhimu wa kazi na kuwajibika.

Dhamira nyinginezo

xv. Mapenzi na ndoa

Katika diwani hii, mwandishi ameonesha kuwa mapenzi yameganyika katika pande kuu mbili: kuna mapenzi ya kweli na mapenzi ya udanganyifu.

Katika shauri la "Usimpige Mkeo" (UK12) mwandishi anasema kuwa haifai mwanamume kumpiga mke wake na vilevile mwanamume hatakiwi kumwekea mke wake masharti magumu.

Shauri la "Hongera" (UK16-17) mwandishi anaendelea kujadili suala la mapenzi na ndoa katika jamii zetu. Anawaonya bibi na bwana wasiwe na tabia kufukuzana wawapo nyumbani. Amewapa kila mmoja maadili yake kwa mwenzake. Ubeta za (4-5) mwandishi anasema:

4- "Bi harusi yangu shika, uyatie akilini. Mumeo akifika, anapotoka kazini, Mpe mema mamlaka, aliwazike moyo, Hongera"

5- "Bwana harusi sikia, ukiwa kwako nyumbani, Maneno ya kutupia, hayafai asilani, Kauli njema tumia, na lugha iwe laini, Hongera"

Katika shauri "Sifa ya Mke" (UK40) mwandishi anaonesha kuwa sifa kubwa ya mwanamke ni tabia wala si sura. Sifa ya tabia njema humpa mwanamke taadhima, huruma, utiifu na hata uhodari. Anafafanua sifa za mwanamke kuwa awe mtulivu, kiruka njia, asiwe na ufedhuri wa aina yeyote ya uovu.

N.k

Katika shauri la "Sitaki" (UK44-45) mwandishi anakemea mapenzi ya udanganyifu yaliyoshamiri katika jamii zetu kwa wakati huu. Anasema:

"Rabi simpe mapenzi, hakuna wa kuamini, Wapendwa wenye ujuzi, ni wachache duniani, Mapenzi yamepotea, sasa ni adimu sana"

Ni kweli mapenzi ya siku hizi hutawaliwa na pesa na yamejaa ulaghai wa kila aina pamoja na udanganyifu.

xvi. Maradhi ya hatari

Mwandishi amejadili maradhi mbalimbali yanayozikumba jamii zetu na ameonesha njia zianazosababisha maradhi hayo na njia za kuepukana na maradhi haya.

Katika shari la "Vielezo" (UK3-4) mwandishi amejadili juu ya ugonjwa wa UKIMWI (AIDS), ameonesha kuwa ugonjwan huu huambukizwa kwa njia zifuatazo: uasherati, juongezewa damu isiyojunguzwa, kudungwa sindano zisizochemshwa. Mbinu anayoipendekeza ya kuondokana na (kuepukana) na ugonjwa huu ni kuacha tabia ya uzinzi na uasherati.

Shairi la "Usafi" (UK13) mwandishi amejadilii juu ya ugonjwa wa kipindupindu. Ameonesha kuwa hakuna umaarufu wowote bali ni kumaliza ugonjwa husababishwa na uchafu wa mazingira. Mbinu ya kuepukana na ugonjwa huu husabishwa kudumisha usafi wa mazingira yetu.

Katika shairi la "Mnapata kitu Gani" (UK26-27) mwandishi anaiadilia jamii juu ya madhara ya kuvuta sigara. Amesema kuwa uvutaji sigara pesa bure. Ugonjwa wa kansa hutokana na madhara ya sigara na ili kuepukana na ugonjwa huu hatuna budi kuepukana na uvutaji wa sigara.

Ujumbe

• Dhana potofu ya kudhani bila kuwa uhakika wa mambo haifai katika jamii kwa sababu hupotosha ukweli wa mambo.
• Mapenzi na ndoa ya dhati ni muhimu katika jamii zetu.
• Ukoloni mamboleo, uongozi mbaya, rushwa, ukosefu wa elimu ni baadhi ya vikwazo vya ujenzi wa jamii hapa nchini.
• Maadili mema na maonyo ni njia pekee ya kuiweka jamii katika misingi ya haki na usawa.
• Baadhi ya maradhi tunayojitakia sisi wenyewe.

Falsafa

Mwandishi anaelekea kuamini kuwa maadili mema na maonyo ni njia pekee ya kuiweka jamii katika msimamo wa mwenendo bora wa maisha. Pia mwandishi anatetea misingi ya haki na utu katika jamii.

Msimamo

Msimamo wa mwandishi una hali ya udhanifu pia kuwa na misingi ya kisayansi. Udhanifu wa mwandishi unadhihirisha kwenye kipaji cha lugha ya kiswahili hali katika maisha pamoja na bahati.

Fani

Muundo

Ametumia muundo wa tarbia (mistari 4) kwa kiasi kikubwa. Ametumia muundo wa tathlitha (mistari 3) katika shauri la "Kujitawala" (UK7-8) pia ametumia muundo wa takhimisa (sabilia) mistari 5 na kuendelea katika shauri la "Punda" (UK21-22), shauri la "Bahati" (UK36).

Mtindo

Mtindo uliotumika ni ule unaofuata kanuni za mapokeo za urari wa vina na mizani pamoja na mpangilio wa beti. Karibu mashairi yote yana vina vya kati na mwisho isipokuwa mashairi ya "Kimbunga" (UK1), "Dumuzi" (UK41), "Madereva" (UK43), "Chuwi" (UK42) yana nusu mstari katika kituo.

Matumizi ya lugha

Mwandishi ametumia lugha rahisi iliyoshehenezwa lahaja ya kiunguja yenye mafumbo na taswira mbalimbali na tamathali za semi kidogo na misemo kwa kiasi.

Tamathali za semi

Tashibiha:

• Kwenye shauri la "Sifa ya Mke" (UK40)
• Ufedhuli na uovu kama yake mazoea
• Awe kama malaika kupindukia

Tafsida

Mwandishi ametumia mbinu ya kufumba kwa kusema maneno makali, machafu, matusi kwa kutumia tafsida. Mfano shauri la "Nyang'au" (UK44) linahusu Tamaa, "Paka" (UK22) linahusu wizi, shauri la "Dumuzi" (UK41) linakemea uvivu, n.k.

Mbinu nyingine za kisanaa

Takriri: ili kuweka msisitizo mfano shauri la "Kujitawala" neno kujitawala limerudiwarudiwa.

Matumizi ya taswira

Taswira nyingi zimetumika. Mfano: Kimbunga (UK1) - Kuashiria mapinduzi, Kimbwangai (UK9) - Kuashiria viongozi wasaliti, Nyani (UK9) - Kuashiria wananchi wasalitiwa, Chuwi (UK42) - Kuashiria ukoloni mamboleo, n.k

Jina la kitabu

Jina la kitabu Kimbunga halisadifu yale yaliyomo ndani ya kitabu kwa sababu hatuyaoni mageuzi yoyote ambayo anayajadili katika kitabu hiki zaidi ya mashairi ya maadili mema na maonyo ya kimaisha. Aslimia kubwa ya mashairi katika diwani hii yamejadili juu ya maonyo na maadili katika maisha.

Kufaulu kwa mwandishi

Kimaudhui:

• Kutoa maadili mema na maonyo katika jamii.
• Kujadili dhamira ya ujenzi wa jamii mpya.
• Ameonesha mbinu mbalimbali za kufuata ili tufanikiwe katika ujenzi wa jamii mpya.

Kifani:

• Ametumia lugha rahisi, mafumbo, taswira, n.k.

Kutofaulu kwa mwandishi

Kimaudhui:

• Baadhi ya maadili aliyoyajadili katika kitabu hiki ameyajadili kidhanifu, ni sawa na yale tunayoyapata makanisani ambayo yana nafasi ndogo sana katika ujenzi jamii mpya.
• Vilevile amejadili masuala mbalimbali kidhanifu hasa anapomhusisha Mungu. Kama maswala ya kipaji (UK38-39), bahati (UK36), umasikini (UK35).

Kifani:

• Kutumia lahaja ya Unguja badala ya Kiswahili sanifu.
• Diwani hii ni hali ya chini sana katika muundo, mtindo na baadhi ya vipengele vingine vya kisanaa.

TAMTHILIYA YA "KWENYE UKINGO WA THIM"

Mwandishi: I. Hussein Mchapishaji: Oxford University Press Mwaka: 1998

Tamthiliya hii inaonesha na kuibua mgogoro uliopo katika mila na ile ya kisasa yaani ukale na usasa. Pia tamthiliya hii inaonesha uonevu uliopo dhidi ya wanawake na jinsi mwanaume anavyo pendelewa katika sheria za taasisi za utamaduni wa mwafrika. Kwa upande mwingine mwandishi ameonesha jinsi mvutano huo unavyoleta athari kubwa kwa jamii.

Dhamira kuu

Ukombozi wa kiutamaduni

Mwindishi ameonesha kasoro mbalimbali zinazojitokeza katika utamaduni wa mwafrika kama anavyosema katika utangulizi wake:

"Katika kutumia na kufasiri kipengele cha utamaduni wa mwafrika kama nilivyofanya mimi katika mchezo huu, nimehisi kuna walakini."

Walakini anazoziona mwandishi zinaathari mbaya kwa jamii kwani ndizo zinazo sababisha mvutano kati ya ukale na usasa ambao ndiyo kiini cha tamthiliya hii.

Ndoa ya Hebert na Martha ambao walioana kutoka makabila tofauti ndiyo yaliyo changia kwa kiasi kikubwa kukua kwa mvutano huu wa kale na usasa katika tamthiliya hii. Jamii nyingi za kiafrika mila na desturi zake haziruhusu mwanamke kuolewa au mwanaume kuoa nje ya kabila lake. Kutokana na mila hii kushikiliwa na baadhi ya jamii za kiafrika, inazua mvutano kati ya vijana na wazee, vijana hawaoni sababu ya kuzuiwa kuoa au kuolewa na mtu asiye wa kabila lake wakati wao wanapendana.

Kwa upande mwingine mvutano huu unachangiwa na mabadiliko ya kijamii, kiuchumi, kisiasa, kitamaduni kwa sababu matatizo hayo hayajawakumba wazee wanaong'ang'ania mila na desturi hizo ambazo zimepitwa na wakati. Wakati vijana wanaona mabadiliko hayo ni ukombozi kwa upande wao kama Lidya anavyosema:

"Ndiyo ukweli wenyewe siku hizi mambo ya kisasa, kila kitu cha kisasa, mtazame Hebert au Martha. Hii habari ya kuoa kabila moja imekwisha kila unaemuona hivyohivyo hata Chris."

Kutokana na dondoo hii mwandishi anasisitiza kuoa ili jamii iweze kujikomboa kiutamaduni, ni lazima itupilie mbali mila na desturi zote zilizopitwa na wakati kwani hazina nafasi katika kizazi cha sasa. Masuala ya ndoa yanapaswa yaamuliwe na wapendanao na si mila na desturi katika jamii.

Athari hii ya kung'ang'ania ukale kwa upande mwingine ipo hata kwa wasomi. Kwa mfano Ben ambaye ni kaka yake Martha, msomi na mwalimu wa chuo kikuu, anaamini mke wa kweli ni lazima atoke katika kabila lake. Mwandishi amedhihirisha hayo kati ya mazungumzo ya Hebert na Ben wakati wakizungumza kuhusu ndoa ya Hebert na Martha:

(UK11) "BEN: toka huyo mwanamke ameolewa na wewe, mimi simjui kama dada yangu labda ni bibi yako tu. "HERBERT: wewe huoni haya kuwa mkabila namna hii... siwezi kuelewa wasomi chukua mtu kama wewe umesoma alafu unasomesha chuo kikuu na bado ni mkabila wa kutupwa."

Ukabila unapokithiri na kuota mizizi katika jamii huwa na madhara yake. Mfano unaweza kupelekea watu kuuana ovyo kama ilivyo tokea Burundi na Rwanda. Kutokana na ukabila huo huo kikatokea kifo cha Hebert.

Kwa upande mwingine mwandishi ameonesha kuwa utamaduni wa kiafrika una mgandamiza na kumwonea mwanamke. Mila na desturi za utamaduni wa kiafrika zina mnyima mwanamke haki ya kuamua badala yake mambo yake mengi yanaamuliwa na mwanaume.

Mwanamke ananyimwa haki ya kurithi mali alizochuma na mume wake pindi anapokufa.

Mwandishi pia anaonesha kuwa mila na desturi za utamaduni wa kiafrika zinamwonea mwanamke na kumpendelea mwanaume.

Vilevile mwandishi anaonesha kuwa baadhi ya watu hasa wasomi waliobahatika kuhamia mjini wana kawaida ya kusahau kwao, kwa mfano Hebert ambaye alikuwa msomi ambaye alipata kazi mjini alipasahau kabisa kijijini kwao hata kujenga kibanda cha kujisitiri alishindwa. Tabia hii si ya Hebert tu katika jamii kuna watu walitawaliwa na anasa za mjini na kusahau kijijini kwao.

Dhamira ndondogo

Nafasi ya mwanamke

Katika tamthiliya hii mwandishi amemwonesha mwanamke katika pande kuu mbili:

• Kama mwanamapinduzi kwa kushiriki vita vya msituni vya Mau Mau sambamba na wanaume, dhidi ya ukoloni wa kiingereza (Martha).
• Kama kiumbe duni. Mwandishi ameonesha jinsi utamaduni wa mwafrika unavyomwonea na kumgandamiza mwanamke. Mila na desturi zina mnyima mwanamke haki zake kama ambavyo mwanaume anavyozipata. Mwandishi ameonesha jinsi mwanamke anavyoonewa na mwanaume kupendelewa.

"Mwanamke utakuwa na pesa ulizozipata kwenye kibarua, Utafunga ndoa, na kuanzisha familia lakini huko ni kubahatisha tu. Ukipatana na mumeo basi hiyo ni bahati yako, La hamkupatana ndio umepata maisha yako (Martha)"

Hapa mwandishi anaonesha kuwa mwanamke ananyang'anywa hata kile kidogo alichochuma na mume wake, jambo hili lipo kwenye jamii nyingi za kiafrika ambapo wanawake wengi hawamiliki chochote isipokuwa yeye anamilikiwa na mwanaume.

Mwandishi pia anaonesha wanaume wanavyopendelewa wana uhuru wa kufanya chochote bila kipingamizi chochote. Wana uwezo wa kutafuta mke mwingine, kwenda kilabuni na kukaa na wenzao bila kipingamizi. Lakini mwanamke hana uhuru wa kufanya vitu hivyo.

Mwanamke anaonesha jinsi mwanamke anavyonyimwa uhuru wa kufanya mambo anayotaka, hii ndo hali halisi katika jamii nyingi za kiafrika.

Vilevile anaonesha jinsi mwanamke anavyonyimwa haki ya kurithi mali aliyochuma na mumewe alipokuwa hai. Martha alinyang'anywa kila kitu baada ya kifo cha mumewe. Kwanza anampoteza mumewe, pili ananyang'anywa mali na kila kitu na familia ya mume wake.

Mwandishi katika kutahadharisha vitu kama hivi ni lazima waandike wasia kabla hawajafa ili kuepusha migogoro.

Mwanamke ananyimwa uhuru wa kumzika mumewe pindi anapokufa. Mfano Martha alipo nyimwa kumzika mumewe.

Mwandishi anaonesha kuwa ili tuweze kujikomboa kiutamaduni ni lazima tutupilie mbali baadhi ya mila na desturi zinazomnyanyasa, zinazomwonea na kumgandamiza mwanamke ambazo bado zipo katika jamii yetu.

Malezi

Ni moja kati ya dhamira zilizojitokeza katika tamthiliya hii. Mwandishi kaonesha kuwa malezi mabaya huwa na athari mbaya kwa watu husika hapo baadae. Katika tamthiliya hii mwandishi ameonesha malezi aliyopewa Chris na wazazi wake ya kuishi kuambiwa baba yake halisi ni kinyume na malezi bora kwa watoto. Martha na Hebert hawakumwambia ukweli Chris kuwa Hebert hakuwa baba halisi wa Chris mpaka alipokuja kugundua ukweli mwenyewe pale Hebert alipokufa. Jambo hili lilizua utata mkubwa kati ya Chris na mama yake.

Vilevile kitendo baba na mama kucheza kwa kukumbatiana mbele ya watoto ni kinyume cha utamaduni wa kiafrika. Huu ndio utamaduni wa mwigo kutoka katika utamaduni wa kigeni.

Mwandishi anatahadharisha kuwa tabia hii ina athari kubwa katika jamii kwa sababu tuna wafundisha watoto utamaduni wa kigeni ambao hauendani na mazingira yetu.

Ndoa

Katika kujadili dhamira hii mwandishi anaonesha wazi jinsi utamaduni wa kiafrika unavyoathiri ndoa nyingi katika jamii. Vijana wengine wanashindwa kuoana kutokana na sheria mbalimbali zinazokumbatiwa na utamaduni wetu. Mfano ndoa ya Hebert na Martha ambao walioana kutoka makabila tofauti wametengwa kwa madai ya kukiuka taratibu za makabila.

"Jamaa zangu damu moja, wamenitenga siku ya ndoa. Ben peke yake ndo alikuwa na mimi, Jamaa wa mume wangu nao walimtenga siku hiyohiyo."

Kutokana na dondoo hii mwandishi anaonesha kuwa baadhi ya tamaduni zetu zina wanyima vijana uwezo wa kuamua nani awe mke wake au mume wake. Jambo hili lina athari kubwa kwa jamii kwa sababu husababisha mvutano kati ya watoto na wazazi wao.

Ukabila

Dhamira hii inajitokeza pia katika kitabu hiki ingawa tatizo hili linaonekana kubebwa na mila na desturi za utamaduni wetu. Hubert alikatazwa na ndugu zake kumuoa Martha kwa kuwa Martha alikuwa mkikuyu na yeye ni mjaluo. Na hata baada ya Hebert na Martha kuoana kwa kulazimisha ndugu zao waliwatenga.

Kutokana na uhasama mkubwa uliopo kati ya makabila haya ya kikuyu na ujaluo unasababisha matatizo makubwa katika ndoa ya Hebert na Martha.

Kwa upande mwingine katika nchi ya Kenya ambapo makabila haya yanatokea kumekuwa na hali ya kuhasimiana na mapigano ya hapa na pale kati ya makabila haya mawili. Kwa ujumla ukabila unapozidi huwa na madhara makubwa kuliko faida.

Dhana potofu

Mwandishi anaonesha kuwa kuna baadhi ya watu wana imani potofu kwa uonevu na unyanyasaji wa mwanamke katika jamii unatokana na maamuzi ya mungu. Mwandishi anasema:

"huwezi kujua la kufanya mwachie mungu".

Pastor anaamini kuonewa na kunyanyaswa kwa mwanamke ni mipango ya mungu na mwanamke kamwe hawezi kutafuta suluhu bali amwachie mungu.

Kwa upande mwingine pia pastor anaamini kuwa tajiri au maskini ni mipango ya mungu. Pastor anaonesha kuwa utajiri wa Martha na Hebert walipewa na mungu. Na hata baada ya Martha kunyang'anywa kila kitu na George na Umma klan anaona kuwa ni kazi ya mwenyezi mungu.

"Unakumbuka uliponunua nyumba hii, bustani hizi ulijiona umefika. Sasa aliyekupa vyote hivyo amevichukua vyote... hii ni kazi ya mungu na kazi ya mungu haina makosa."

Mawazo haya ni potofu na hayana ukweli kwani utajiri au umaskini hautokani na mpango wa mtu bali mfumo wa jamii unaotawala ndiyo unaotabiri utajiri au umaskini wa mtu.

Utekelezaji mbotevu wa mipango ya maendeleo

Mwandishi amejadili dhamira ya uamuzi mbaya wa mipango ya maendeleo ya taifa. Anaonesha jinsi viongozi wanavyopingana wao wenyewe katika utekelezaji wa maamuzi yanayohusu ujenzi wa taifa letu. Mwandishi anaonesha kuwa kiongozi fulani na kuwaagiza wananchi wayatekeleze lakini anakuja kiongozi mwingine wa juu na kuwakataza wananchi wasitekeleze maamuzi hayo na wananchi wanapoacha kutekeleza anapokuja kiongozi mwingine anawahimiza wafanye tena. Hali hii inasababisha utata kwa wananchi katika kutekeleza mipango ya maendeleo kwa sababu wanashindwa kuelewa washike la nani waache la nani. Kutokana na hali hii wananchi wanakua na mchangamano wa mawazo ambao kwanamna moja au nyingine yanakwamisha swala la ujenzi wa jamii mpya.

Nafasi ya mwanaume katika jamii

Mwandishi amemchora mwanaume katika nafasi mbalimbali:

1. Kama mwanamapinduzi anaye hitaji mabadiliko katika mila na desturi za utamaduni wetu. Mfano Hebert aliyekubali kutengwa na familia yake ili aweze kumuoa Martha ambaye ni mtu wa kabila tofauti na lake.
2. Kama mtu anaependelewa na mila na desturi za utamaduni wa mwafrika. Ana uhuru wa kuoa mke zaidi ya mmoja, kwenda atakako, kurithi mali, n.k.
3. Mtu katili na asiye na huruma. Mfano George ambaye alikuwa shemeji yake Martha. Alimnyang'anya Martha mali na kila kitu akimnyima hata haki ya kumzika mumewe.

Migogoro

Katika tamthiliya hii kumejitokeza migogoro kadhaa kama ifuatavyo:

1. Mgogoro kati ya ukale na usasa. Mgogoro huu chanzo chake ni baadhi ya watu kuendelea kung'ang'ania mila na desturi ambazo zimepitwa na wakati katika jamii na hivyo kukwamisha ustawi wa jamii kwa namna moja au nyingine. Wakati watu wengine (vijana) wanaona kuwa ni lazima yafanyike mabadiliko katika mila na desturi hizo ili kuweza kuendana na mabadiliko na wakati huu wa sasa. Suluhisho ni kwamba inabidi yafanyike mabadiliko katika mila na desturi zinazoonekana kupitwa na wakati. Kwa mfano siyo lazima mke/mume atoke kwenye kabila lako. Ni lazima kuwe na haki sawa kati ya wanawake na wanaume.

2. Mgogoro kati ya Chris na Martha. Chanzo chake ni Martha, mamake mzazi Chris kutomwambia Chris kuwa Hebert hakuwa baba yake mzazi bali ni baba mlezi. Martha alikaa hakuna hakumwambia Chris ukweli ingawa haikuwa sahihi kufanya hivyo.

3. Mgogoro kati ya Hebert na George. Chanzo ni Hebert kukataa kwenda kijijini kwenye harusi. Suluhisho ni Hebert kutokwenda kabisa nyumbani kwao.

4. Martha na George na Umma klan. Chanzo cha mgogoro ni Martha kudhulumiwa kila kitu baada ya kifo cha Hebert pamoja na kunyimwa haki ya kwenda kumzika mumewe. Aliamua kutafuta ushauri lakini hakupewa ushauri wa maana.

5. Mgogoro kati ya Ben na Hebert. Ben hakukubaliana na Hebert kumuoa dada yake. Suluhisho ni kwamba Ben na Hebert waliingia katika ugomvi/kutokuelewana na baadae kusababisha kifo cha Hebert.

Ujumbe

1. Mipango mizuri ya maendeleo na utekelezaji wake mzuri ni kichochezi cha maendeleo katika jamii.
2. Baadhi ya mila na desturi za utamaduni wetu zimepitwa na wakati hivyo jamii haina budi kuzitupilia mbali mila na desturi hizo.
3. Ukombozi wa mwanamke katika jamii ni jambo la muhimu sana kwani mwanamke akijikomboa atathaminiwa na kupewa haki zote.
4. Swala la ndoa ni jukumu la wawili wapendanao na lisiwe swala la kulazimisha kwa lengo la kukidhi kanuni na taratibu za mila na desturi zetu haswa zile zinazopitwa na wakati.
5. Mabadiliko ya kiutamaduni ni lazima mabadiliko hayo yaendane sambamba na mabadiliko yanayotokea kisiasa, kiuchumi na kifikra.

Fani

Muundo

Mwandishi ametuma muundo wa moja kwa moja. Ameugawa mchezo katika maonesho manne na kila mchezo katika kichwa cha habari onesho la:

I. NYUMBA II. NYUMBANI III. CHIRA IV. MSINGI ULIOBOMOKA

Mchezo unaanza kwa kuonesha ndoa ya Hebert na Martha ambao ndio wahusika wakuu. Maisha yao ya ndoa na hatimaye vifo vya wote wawili na matokeo ya vifo hivyo.

Mtindo

Kwa kiasi kikubwa mwandishi ametumia mtindo wa daolojia kutoka mwanzo hadi mwisho. Pia ametumia nafsi zote tatu katika mchezo huu.

Matumizi ya lugha

Mwandishi ametumia lugha ya kawaida yenye sentensi fupifupi, mbinu mbalimbali za kisanaa pamoja na tamathali za semi.

Tamathali za semi

Mwandishi ametumia tamathali mbalimbali kama vile:

1. Tafsida Mfano: "Wakati walipomzika marehemu Martha alikuwa hayupo duniani alikuwa ameshafariki."

2. Tashihisi Mfano: "Vyura jina vilisema mvua inayokuja ni mvua ya rehema."

Vipengele vingine

1. Mdokezo Mfano: "Vilivyoshikamana vitakuwa vinapo."

2. Lugha ya kishairi Mwandishi ametumia lugha ya kishairi kwa kiasi fulani. Mfano: "Unaona nti mwamvuli mwengine, Na mwengine, Na mwengine tena"

3. Matumizi ya vilugha Mwandishi ametumia Kiswahili kisichokuwa sanifu chenye athari ya kilugha. Mfano: "Tumekuja kutengenesa barabara", "Wapi ile daraja mbofu", "Sasa mutu hii tabu sana. Maiti itasikwa nyumbani. Moja anasema Mujitegemee mwingine anasema hapana."

4. Mjalizo Mfano: "Nataka pesa za ndoo mbili, ufagio, chumvi, mbao", "Kila kitu nyumba, viwanja, gari, fanicha, kila kitu."

5. Takriri Mfano: "Si rahisi pasta! Si rahisi kwa mwanamke, Si rahisi hata kidogo."

6. Matumizi ya kiingereza Mfano: "Headquarters", "A very happy man"

7. Matumizi ya taswira Mwandishi ametumia baadhi ya taswira katika mchezo huu ambazo ni:

   • Jina la kitabu, neno "thim" ni neno la kijaluo lenye maana ya mwitu. Kwahiro kwenye ukingo wa thim maana yake ni baadhi ya mila na desturi zipo ukingoni kuisha.
   • Chira: Taswira hii ina maana ya bahati mbaya.
   • Kichwa cha tembo: Maana ya taswira hii ni kuachwa bila ya kitu chochote.
   • Tegemea mti, mti utaanguka: Mwandishi anatuasa tusiwe tegemezi.

Wahusika

Wahusika wakuu ni Hebert na Martha ambao maudhui yanawahusu kwa kiasi kikubwa. Hawa ni mke na mume ambao kuona kwao kulisababisha watengwe na familia zao kwa kuwa walioana kutoka makabila tofauti.

Hebert ni msomi anaefanya kazi mjini ambaye ameathiriwa na utamaduni wa mjini kiasi kwamba anasahau kwao kijijini, anashindwa hata kuwatembelea ndugu zake kijijini.

Martha ni mke wa Hebert na mama yake Chris. Alishiriki kupigana vita vya Mau Mau. Baada ya kufiwa na mumewe alinyang'anywa kila kitu kwa sababu yeye ni mwanamke, hivyo hakufaa kurithi chochote katika jamii.

Hawa ni wahusika mfano wa watu wengi wanaotaka mabadiliko katika mila na desturi za utamaduni wetu. Pia ni vielelezo vya watu wanaopinga ukabila katika jamii na hivyo wanafaa kuigwa katika jamii.

Wahusika wadogo

1. Chris Mtoto wa Martha na mtoto wa kando wa Hebert anayesoma Colombia, Amerika ya kusini. Ndiye aliyetegemewa kuwa mrithi wa mali za Hebert, lakini kwa sababu alikuwa mwanaharamu alikosa urithi huo. Ni kielelezo cha kijana anayetaka mabadiliko na anafaa kuigwa.

2. George Huyu ni ndugu yake Hebert anayeishi kijijini ni kielelezo cha watu wanao ng'ang'ania mila na desturi zilizopitwa na wakati na pia ni kielelezo cha wanaoendeleza mfumo dume. Anamdhulumu Martha mali yote si mfano wa kuigwa katika jamii.

3. Ben Huyu ni mwalimu wa chuo kikuu, kaka yake Martha, ni mkabila anaeshikilia mila na desturi zilizopitwa na wakati. Amesababisha kifo cha shemeji yake hafai kuigwa.

Wahusika wengine

Lidya, Stella, Jean hawa ni kielelezo cha vijana wakike walio mstari wa mbele katika kuleta mabadiliko katika jamii hasa katika utamaduni. Wapo mstari wa mbele kufuta mila na desturi zinazomkandamiza mwanamke hivyo wanafaa kuigwa.

Pasta, mwenyekiti, mfanyakazi wa II na I, Sauti, Kizuizui, Ps, Mzee Mchimba, DC, Pc, n.k.

Mandhari

Mandhari ni katika nchi ya Kenya na uthibitisho ni vita vya Mau Mau ambavyo vilipiganwa Kenya. Pia makabila ya wajaluo na wakikuyu ambayo yanapatikana Kenya. Pia kwa kiasi kikubwa suala la ukabila lililojitokeza limekithiri nchini Kenya.

Jina la kitabu

"Kwenye ukingo wa thim" jina hili linasadifu vizuri yaliyomo ndani ya kitabu. Neno "thim" ni neno la kijaluo lenye maana ya mwitu. Kwa hiyo kwenye ukingo wa thim, ni taswira inayoonesha baadhi ya mila na desturi za zamani, zinazoonekana kupitwa na wakati na hivyo ziko ukingoni kuisha. Kitabu hiki kinajadili mila na desturi za zamani zinazoonekana kupitwa na wakati kama vile watu kuoana katika kabila moja, kuchaguliwa wachumba, wanawake kutorithi mali, watoto wa kambo kutorithi pia, wanawake kunyimwa haki ya kuzika waume zao.