Katika kilimo, jamii za kale zilikuwa na maarifa na ujuzi mbalimbali:

• Kuchimba na kupanda – Walichimba shimo kwa jembe la kuchoma na kupanda mazao kwa mkono.
• Kutengeneza matuta – Walitengeneza vilima vya udongo ili kuhifadhi maji na kuongeza rutuba.
• Kilimo cha umwagiliaji – Walijenga mifereji ya mawe kutoka mito kuelekea shambani. Mfano wa kushikirika ni Engaruka, Arusha ambako walitengeneza mifereji ya umwagiliaji kutoka bonde la Ufa.
• Kutumia samadi kama mbolea – Walitumia samadi ya wanyama kuongeza rutuba ya udongo.
• Kulima mazao ya asili – Walilima viazi vitamu, viazi vikuu, magimbi, mtama, uwele na ulezi.

Mfano wa kazi:

Mtu anaweza kulima mtama kwa kutumia jembe. Kwanza analima shamba, kisha achanganya samadi na udongo, baadaye apande mbegu za mtama, na mwisho awazoeshe. Hii yote inahitaji maarifa na ujuzi wa kilimo.

Jamii za kale zilikuwa na maarifa ya kushangaa na kulinda mazingira:

• Kutambua majira ya mwaka – Walitumia mazingira kutambua wakati wa mvua, kulima na kuvuna. Kwa mfano, waliona majani ya miti kugeuka kuyaweka wakati wa mvua kukaribia.
• Kulinda maeneo matakatifu – Walitenga misitu, milima, mapori na mabwawa kama maeneo ya miungu. Haikuruhusiwa kuchafua au kuvua samaki katika maeneo hayo.
• Kuzuia uchafuzi wa maji – Haikuruhusiwa kuoga au kujisaidia katika mito au mabwawa ya matumizi ya maji ya nyumbani.
• Kulinda wanyama na ndege – Walikuwa na miiko ya kuzuia kuua wanyama wengine ovyo.

Waliamini kuwa kuharibu mazingira kunge sababisha laana kama ukame, njaa na magonjwa.

Jamii za kale zilitumia dawa za asili kutibu magonjwa:

• Misingi ya dawa za asili – Zilitengenezwa kwa kutumia majani, mizizi, magome ya miti na maua.
• Namna ya kutayarisha – Dawa zilichanganywa na maji kwa kuchemsha, kuponda, kutwanga au kusaga.
• Namna ya kutumia – Dawa za asili zilitumika kwa kunywa, kupaka, kufukiza, kuoga au kunusa.
• Mifano ya dawa za asili – Kwa mfano, majani ya mgambo kwa tumbo, mizizi ya muhengeri kwa malaria, na majani ya aloe kwa kuoza.

Leo hii, baadhi ya dawa zinazouzwa madukani zimetokana na mimea ya asili iliyoboreshwa kwa teknolojia.

Jamii za Kitanzania zilikuwa na dini za asili tangu zamani:

• Imani za jadi – Waliamini kuwapo kwa miungu yenye uwezo wa kutusaidia au kutudhuru.
• Maeneo ya ibada – Walifanya ibada katika mapango, milima, chini ya miti mikubwa na makaburi.
• Matambiko – Walifanya sherehe za dini wakati wa ukame, ugonjwa au mwaka mpya.
• Waabudu – Walikuwa na watu maalumu wenye kazi ya kutengeneza mvua na kushauri jamii.

Maadili ya dini yalijumuisha kusali kwa kupiga magoti, kuinama na kuweka mikono juu.

Katika kutumia maarifa na ujuzi wa asili, jamii za kale zilizingatia maadili muhimu:

• Kufanya kazi kwa bidii – Hii ilisaidia kufikia malengo.
• Kuwa mbunifu – Kuwa na wazo jipya katika kufanya kazi.
• Kudumisha uhusiano mzuri – Kushiana kazi na wenzako kwa upendo.
• Kuepuka dhuluma na matusi – Kujenga amani katika jamii.
• Kuwa makini – Kufanya kazi kwa umakini mkubwa.
• Kuepuka uvivu – Kuwa na nguvu katika kufanya kazi.

Maadili haya yalisaidia maarifa na ujuzi kurithishwa vizuri hadi leo.

Maarifa na ujuzi wa asili wa jamii ni muhimu kwa sababu:

1. Husaidia kulinda na kutunza mazingira yetu
2. Husaidia katika kilimo, uvuvi, ufugaji na uwindaji
3. Husaidia kutibu magonjwa kwa kutumia dawa za asili
4. Husaidia kujenga imani na maadili ya jamii
5. Husaidia kuendeleza utamaduni wa Taifa

Ni jukumu letu kujifunza na kuendeleza maarifa na ujuzi wa asili ili tusaidie jamii yetu.

Mwanafunzi wa darasani anaweza kutumia maarifa haya katika maisha ya kila sasa. Kwa mfano, akitokea shule anaenda shambani kwao, anaweza kuwasaidia wazazi kulima kwa kutumia jembe, kuchanganya samadi na udongo, au kunyunyizia maji mazao ya mboga kwa kutumia sindano. Pia, akimwona rafiki anayeugua, anaweza kumuambia akale majani ya mgambo au aende kwa mganga wa kienyeji. Hivyo, maarifa na ujuzi wa asili yanafaa katika maisha ya kila siku hapa Tanzania.