Kujadili umuhimu wa lahaja katika ukuzaji na usanifishaji wa Kiswahili

Lahaja ni lugha ambayo kimsingi huhesabiwa kuwa lugha moja isipokua inatofautiana katika baadhi ya vipengele kama vile matamshi, maumbo, msamiati au muundo kati ya kundi moja na jingine katika jamilugha husika. Kwa hiyo, lahaja huhusisha tofauti ndogo ndogo za kimatamshi, kimsamiati na kimuundo zinazojitokeza baina ya wazungumzaji wa lugha moja. Hata hivyo, tofauti hizi haziwezi kukwamisha mawasiliano miongoni mwa watumiaji wa lahaja hizo, hasa zile zinazokaribiana zaidi kijiografia.

Kuna lahaja mbalimbali ambazo zinaunda lugha ya Kiswahili. Jedwali lifuatalo linaonesha baadhi ya lahaja za Kiswahili:

Lahaja huibuka kutokana na sababu mbalimbali zilizogawanyika katika makundi mawili:

Utangamano wa kijamii: Wanajamii hushirikiana katika masuala kama ukoa, dini, vita, biashara na elimu. Hii husababisha watu kuathiriwana katika matumizi ya lugha, na kuzuka lahaja mpya.

Umbali wa kijiografia: Wazungumzaji wa lugha moja wanaweza kutawanyika katika maeneo tofauti kutokana na milima mikubwa, visiwa, mito au mipaka ya kisiasa. Baada ya muda, huibuka tofauti za matamshi na msamiati, na hivyo kuzuka lahaja.

Lahaja zimekuwa na mchango mkubwa katika ukuzaji wa Kiswahili kwa njia zifuatazo:

• Kuongeza utajiri wa msamiati: Msamiati wa Kiswahili umekua kwa kuchukua maneno kutoka lahaja mbalimbali. Kwa mfano, maneno kama bomba (mfereji), teleka (pika), na kanga (leso) yameingia kutoka lahaja tofauti hadi Kiswahili sanifu.
• Kuchangia data za utafiti: Wataalamu huchunguza lahaja ili kuangalia uhusiano na usahihi wa vipengele vya kiisimu.
• Kuhifadhi tamaduni: Kila lahaja ina carry fibo za kitamaduni za jamii inayozungumza.

Usanifishaji ni mchakato wa kuteua lahaja moja na kuiifanyia marekebisho madogo ili iwe lugha sanifu. Lahaja zimekuwa msingi wa usanifishaji kwa sababu:

1. Uteuzi wa lahaja sanifu: Mchakato wa usanifishaji ulihitaji kuchagua lahaja moja kati ya nyingi. Hitimisho lilivyofanyika mwaka 1928 Mombasa, lahaja ya Kiunguja ilioteuliwa kama msingi wa Kiswahili sanifu.

2. Msamiati wa kutosha: Lahaja zilitoa msamiati mwingi ambao ulichukuliwa ili kukidhi haja ya watumiaji. Kwa mfano, maneno ya Kibantu, Kiarabu na lugha nyingine yasipuzwe bali yatumike kila inapotakiwa.

Lahaja ya Kiunguja iliiteuliwa kwa sababu zifuatazo:

• Ilienea sehemu kubwa ya Afrika Mashariki na kueleweka vizuri
• Ilikuwa imetumika katika taaluma na dini katika kipindi cha Wajerumani
• Ilikuwa na machapisho mengi ya kwanza
• Ilikuwa chepesi zaidi kimatamshi
• Ilikuwa na utajiri wa msamiati

Mchakato wa usanifishaji ulikumbwa na changamoto mbalimbali:

• Tofauti kati ya maandishi na matamshi: Baadhi ya maneno yanaandikwa tofauti na yanavyotamkwa (k.m. nge husikika kama nnge)
• Uhaba wa vitabu na fedha: Vitiab vichache vilivyotolewa na fedha zilikuwa zenye upungufu
• Upungufu wa istilahi: Vifaa vya kisayansi na kiteknolojia vilikuwa vina majina ya kigeni
• Kudumaa kwa lahaja nyingine: Baada ya Kiunguja kusanifishwa, lahaja nyingine zilibaki katika maeneo ya wazungumzaji wazawa tu

Lahaja za Kiswahili zimekuwa msingi na mhimili muhimu katika ukuzaji na usanifishaji wa lugha ya Kiswahili. bila kuwapo kwa lahaja nyingi, mchakato wa kusanifishausingeweza kufanyika. Kiunguja kilichaguliwa kama msingi wa Kiswahili sanifu kwa sababu ya kuenea kwake na matumizi yake kihistoria. Lahaja zimeongeza utajiri wa msamiati na kuchangia katika kukua kwa Kiswahili hadhi ya lugha ya taifa, rasmi na kimataifa.

Mwanafunzi wa Form 6 Tanzania anayejua umuhimu wa lahaja anaweza kuelewa vizuri zaidi kwa nini baadhi ya maneno ya Kiswahili yana matafsiri mengi katika masomo mbalimbali. Kwa mfano, anaposoma somo la Biashara na anacheza biashara ya maziwa kwa TZS 5,000 kila siku, anaweza kutumia maarifa ya usanifishaji ili kueleza maneno kama stock (hisa), profit (faida), na capital (mtaji) kwa njia iliyosanifiwa, badala ya kutumia maneno mengi tofauti tofauti yanayoweza kuchanganya wateja.