Kujadili sababu za kuibuka kwa lahaja za Kiswahili

Lahaja ni lugha ambazo kimsingi huhesabiwa kuwa lugha moja, isipokuwa zinatofautiana katika baadhi ya vipengele kama:

• Matamshi: jinsi maneno yanavyotamkwa
• Maumbo: muundo wa maneno
• Msamiati: maneno maalumu yanayotumiwa na kundi moja

Hata hivyo, tofauti hizi hazukwamishi mawasiliano baina ya wasemaji wa lahaja zinazokaribiana. Zinawatofautisha tu wazungumzaji wa kundi moja na jingine.

1. Utangamano wa Kijamii

Wanajamii huhusiana katika masuala mbalimbali ya kila siku. Mambo haya ni pamoja na:

• Kuoa na kuoolewa baina ya makundi tofauti
• Dini – wasemaji wa dini moja wakikaribiana
• Vita – makambo ya kijeshi
• Biashara – watu wa maeneo mbalimbali wakikutana
• Elimu – wanafunzi na waalimu

Utangamano huu husababisha watu kuathiriana katika matumizi ya lugha. Kila kundi linapochukua vipengele vya lugha ya kundi lingine, lahaja mpya huibuka. Baada ya muda mrefu, lugha hujikuta zinafanana kwa kiasi fulani kutokana na mwingiliano, lakini hubaki na tofauti za awali.

Mfano: Kijomvu na Kingare (Mombasa) zilikuwa na ushawishi wa Kiarabu na Kihindi katika msamiati wao, hivyo kuwa na maneno kama luha (lugha), tangi (tangu), na halali (ghafi).

2. Umbali wa Kijiografia

Wazungumzaji wa lugha moja wanaweza kutawanyika katika maeneo tofauti kutokana na:

• Matakwa ya kibinafsi: uchungaji, kilimo, au makazi ya kujitolea
• Viboko viajiografia: milima mikubba, visiwa, mito mikubba, mipaka ya kisiasa
• Majanga ya asili: matetemeko ya ardhi, milipuko ya volkano, mafuriko

Utaftaji huu wa kijiografia, baada ya miaka mingi, husababisha tofauti za kimatamshi, kimsamiati na kimuumundo. Mabadiliko hayo hayatokei ghafla, bali hutokea polepole kadiri muda unavyozidi kupita.

Mfano: Kisiwa cha Pate kimechochewa lahaja mbili tofauti – Kisiu na Kipate – kwa sababu ya umbali wa kijiografia ndani ya kisiwa hicho.

Kuibuka kwa lahaja ni ishara kwamba lugha ni hai na inakua. Kila lugha inapokua katika mazingira tofauti kutoka kwa kundi jingine linalozungumza lugha hiyohiyo, ni dhahiri kutakuwa na tofauti fulani za msamiati na usemaji. Tofauti hizi ndizo msingi wa kuibuka na kubainisha lahaja. Kwa hiyo, lahaja za Kiswahili zimeibuka kutokana na mwingiliano wa kijamii na umbali wa kijiografia kati ya makundi ya wasemaji wa Kiswahili katika kupitisha kwa muda.

Kwa mfano, unaponunua mboga au samaki sokoni Mwanza au Tanga, unaweza kugundua kwamba watu wanatumia maneno tofauti kutoka unavyoyatumia Dar es Salaam. Kama wewe ni mkulima Mtwara unaouza mawimbi ya nazi, utagundua kwamba mkulima mwenzako wa Pwani ya Kenya anatumia neno tofauti kwa kitu kilekile. Hii ni kwa sababu ya umbali wa kijiografia na mwingiliano wa kijamii ambao umesababisha lahaja tofauti za Kiswahili kuzuka katika maeneo mbalimbali ya Afrika Mashariki.