Mfumo wa Kisiasa

Azimio la Arusha lilianzisha mfumo wa siasa ya Ujamaa na Kujitegemea. Mfumo huu ulitambuliisha Tanzania katika ramani ya dunia kama mfano wa ujamaa wa Kiafrika uliotokana na maisha ya jadi ya Waafrika. Ujamaa wa Kiafrika uliwataka Watanzania kurejea na kuthamini kanuni za maisha ya jadi zilizosisitiza kuishi pamoja, kushirikiana na kufanya kazi kwa faida ya wote. Tunu za Kiafrika zilizokuwa msingi wa Ujamaa ni pamoja na usawa, umoja, uhuru, haki, na kugawana rasilimali na mapato ili kuwasidia wasio nacho.

Mfumo wa Kiuchumi

Azimio la Arusha liliasisi mfumo wa uchumi wa kijamaa uliolenga kuzuia unyonyaji wa mtu au kikundi cha watu dhidi ya wengine. Mfumo huu ulilenga kuhakikisha usawa wa kiuchumi na kupunguza pengo kati ya matajiri na maskini. Kupitia Azimio hilo, baadhi ya njia kuu za uzalishaji mali na biashara zilitaifishwa, zikiwemo ardhi, viwanda, benki na madini, ili kuondoa umiliki wa wachache na kuwawezesha wakulima na wafanyakazi kunufaika na rasilimali za taifa.

Mfano: Benki ya Biashara ya Taifa (NMB) ilikuwa mojawapo ya mashirika ya umma yaliyoanzishwa baada ya Azimio la Arusha, ikilenga kuhakikisha wananchi wote, hususan wakulima, wanaweza kupata huduma za kifedha badala ya kutegea benki binafsi zilizokuwa zinamilikiwa na wageni.

Mfumo wa Kijamii

Azimio la Arusha liliasisi mfumo wa kijamii uliounganisha jamii kuanzia ngazi ya familia, ukoo, kijiji, kata, tarafa, wilaya, mkoa hadi taifa. Katika mfumo huu, mtu binafsi, makundi ya kijamii na taasisi mbalimbali zilielewa wajibu wao na kujenga mahusiano yaliyolenga kuimarisha umoja wa kitaifa. Mpango wa Vijiji vya Ujamaa ulihimiza wananchi kuishi kwa pamoja ili kurahisisha utoaji wa huduma za jamii. Vijiji vya ujamaa havikuwa tu mkusanyiko wa watu, bali vililenga kuondoa ubinafsi, kujenga mshikamano, na kuimarisha umoja wa wananchi kupitia makazi ya pamoja na ushirikiano wa kijamii.

Fikra za Kiafrika

Waasisi wa Azimio la Arushawaliijenga falsafa ya Ujamaa kwa kutumia fikra na kanuni za maisha zilizokuwa zinakubalika katika utamaduni wa Kiafrika. Hii ilihusisha matumizi ya maadili ambayo kwa muda mrefu yalikuwa yakithaminiwa na jamii za Kiafrika. Azimio la Arusha liliweka misingi ya kimaadili iliyotokana na fikra na tamaduni za Kiafrika, badala ya kuiga mifumo ya kigeni isiyolingana na mazingira ya jamii za Tanzania.

Usekuları

Msingi wa usekuları ulijitokeza wazi mara baada ya Ujamaa kutangazwa kuwa siasa rasmi ya Tanzania. Mwalimu Nyerere alizunguka nchi nzima kuwaelimisha waumini wa dini mbalimbali kwamba Ujamaa haukulenga kuondoa uhuru wa kuabudu, bali ulikuwa ni siasa ya kidunia isiyotumia misingi ya dini yoyote kuendesha serikali. Msingi huu wa usekuları uliwawezesha wananchi kuabudu kwa uhuru, kuheshimu imani za wengine na kuepuka kauli au matendo ya kudhalilisha waumini wa dini tofauti.

Kanuni za Maisha ya Kiafrika

Mababu walikabiliwa na mazingira magumu na hatari mbalimbali, hali iliyowalazimu kubuni mfumo wa maisha uliolenga kulinda uhai wao na mazingirawaliyoisihi. Kanuni kuu za maisha ya Kiafrika zilizokuwa msingi wa maadili ya Azimio la Arusha ni:

• Umoja na ushirikiano
• Kujitegemea
• Umiliki wa pamoja wa rasilimali
• Uongozi unaojali maslahi ya jamii

Azimio la Arusha lilisitiza kwa nguvu umoja na ushirikiano kama msingi wa kujenga taifa lenye mshikamano. Azimio lilisitiza heshima na haki za kila raia kama njia ya kuimarisha umoja wa kitaifa. Vilevile, Azimio la Arusha liliweka mazingira ya wananchi kuishi pamoja katika vijiji vya ujamaa kama ndugu, kufanya kazi kwa ushirikiano, kugawana mapato kwa usawa na kuepuka unyonyaji. Mfumo huu wa maisha ya kijamaa ulilenga kuakisi mtindo wa maisha ya jadi ya jamii za Kiafrika.

Azimio la Arusha lilisitiza kwa kiwango kikubwa maadili ya kujitegemea. Lilitaka Watanzania watumie maarifa, nguvu kazi na rasilimali zilizopo katika mazingira yao na nchini kwa ujumla ili kujiletea maendeleo. Msingi huu ulibadilisha fikra zilizokuwa zimezoeleka kwamba maendeleo ya nchi hutegemea misaada au mikopo kutoka nje. Azimio lilielekeza bayana kuwa maendeleo ya taifa huletwa na watu wenyewe, si fedha, na kwamba fedha ni matokeo ya maendeleo, si chanzo chake.

Mfano: Mwaka 1977, serikali ilianzisha mradi wa kuwafundisha wakulima vijijini kutumia mbinu za kilimo cha kisasa badala ya kutegemea utaalamu au mashine kutoka nje. Mradi huu ulikuwa muundo wa utekelezaji wa kanuni ya kujitegemea iliyokuwa msingi wa Azimio la Arusha.

Azimio la Arusha liliachana na itikadi ya kibepari iliyokuwa inaruhusu watu wachache kumiliki njia kuu za uchumi na kunufaika kwa faida binafsi. Badala yake, Azimio lilikazia mfumo ulioruhusu serikali kumiliki baadhi ya njia kuu za uchumi kwa niaba ya wananchi. Msingi huu ulitokana na utamaduni wa Kiafrika, ambapo ardhi na rasilimali nyingine zilimilikiwa kwa pamoja na ukoo au jamii nzima. Katika mfumo huo, hakukuwa na mwanafamilia au mwanajamii aliyekosa ardhi.

Azimio la Arusha liliweka mkazo mkubwa katika maadili ya uongozi baada ya kutambua kuwa kikwazo kikubwa cha maendeleo ya taifa hakikuwa wananchi, bali baadhi ya viongozi. Viongozi walitakiwa kuishi maisha yanayoendana na maadili ya kijamaa na kuwa mfano bora kwa wananchi. Baadhi ya kanuni za uongozi zilikuwa:

1. Asimiliki hisa katika kampuni yoyote — maana hii inasababisha kuwa mkabaila na bepari.
2. Asiwe mkurugenzi katika kampuni binafsi — maana kampuni nyingi zilikuwa za kibepari.
3. Asipokee mishahara miwili au zaidi — ili kuzuia tabia ya ubepari.
4. Asimiliki nyumba za kupangisha — maana hiyo ni tabia ya kibepari na ya kinyonyaji.
5. Kiongozi alipaswa kuwa mkulima au mfanyakazi — kwa sababu haya ndio yalikuwa makundi makubwa ya wananchi.

Athari Chanya za Kimaadili

• Kuweka uadilifu wa viongozi kama sharti la msingi: Kupitia Mwongozo wa Maadili kwa Viongozi wa Umma, viongozi wa chama na serikaliwaliwekewa masharti ya kimaadili yaliyowazuia kumiliki mali kubwa, kuendesha biashara binafsi au kushikilia hisa katika makampuni.
• Kuimarisha mshikamano na usawa wa kijamii: Misingi ya ujamaa iliweka bayana kwamba wananchi wote ni ndugu na wanapaswa kushirikiana katika kazi na kugawana rasilimali kwa manufaa ya pamoja.
• Kujenga maadili ya uzalendo na kujitegemea: Wananchi walihamasishwa kuacha utegemezi wa misaada ya nje na badala yake kuamini katika nguvu zao wenyewe kwa maendeleo ya Taifa.
• Kueneza elimu ya uraia na maadili ya kitaifa: Kupitia vyuo vya siasa, semina za viongozi na kampeni za kitaifa, wananchi walielimishwa kuhusu wajibu wao kwa Taifa.

Athari Hasi za Kimaadili

• Kuongezeka kwa vibaraka wa kisiasa: Ingawa viongozi walihubiri hadhari kuhusu ujamaa, baadhi yaowaliishi maisha ya anasa na kujilimbikizia mali kinyume na maadili waliyoyatangaza.
• Kuibuka kwa mgongano kati ya kanuni na uhalisia: Baadhi ya watuwaliendelea kujinufaisha kwa kutumia nafasi walizokuwa nazo kinyume kabisa na masharti ya Mwongozo wa TANU.

Kwa mfano, katika shule ya sekondari, kanuni za uongozi zinazotokana na Azimio la Arusha zinaweza kutumika kupitia Baraza la Wakurugenzi la wanafunzi. Kama kiongozi anayemwakilisha wanafunzi, anaweza kutumia kanuni za Azimio la Arusha kama kigezo cha kujenga uadilifu. Kiongozi huyu anapaswa kushughulikia maslahi ya wanafunzi wote, si kujinufaisha binafsi kwa kutumia cheo chake kupata faida binafsi, kama vile kujipatia vitabu vya darasani kwa njia ya ubaguzi. Hii ni mfano wa kufanya kazi kwa misingi ya maadili ya Ujamaa katika mazingira ya elimu.

Mifumo na misingi mipya ya kimaadili iliyoanzishwa na Azimio la Arusha ina umuhimu mkubwa katika kujenga jamii yenye maadili. Ingawa utekelezaji wake ulikumbwa na changamoto mbalimbali, misingi yake ya umoja, ushirikiano, kujitegemea, umiliki wa pamoja wa rasilimali, na uongozi bora bado inaweza kutumika kama kigezo cha kuthamini maadili ya kijamii katika mazingira ya sasa. Mwanafunzi anapaswa kuelewa kwamba maadili hayo yamejengwa juu ya fikra za Kiafrika na zinaendana na mila na desturi za jamii za Kitanzania.

Katika maisha ya kila siku, mwanafunzi anaweza kutumia misingi ya Azimio la Arusha katika shughuli za kijamii, kama vile kushiriki katika vikundi vya wafanyabiashara wadogo vijijini ambapo wananchi huungana kununua mbogamboga kwa wingi ili kupata bei nafuu zaidi, badala