Umahiri wa lugha

1. Umahiri wa lugha ni ujuzi wa hali ya juu wa lugha zaidi ya moja katika stadi zake zote, yaani kuzungumza, kusikia, kusoma na kuandika.
2. Umahiri wa lugha unahusu ujuzi wa lugha zaidi ya moja, mfano: Kiswahili na lugha za kikabila, Kiswahili na Kiingereza.
3. Mtu mwenye ujuzi wa umahiri huitwa mwahiri.
4. Katika nchi yetu, kundi kubwa la watu ni wawahiri, wanafahamu lugha zao za kikabila, Kiswahili na hata lugha za kigeni.

Umahiri husababishwa na mambo kadhaa:

1. Elimu

   • Mtu anaweza akawa mwahiri wa lugha katika kusomea lugha husika au kuitunza lugha husika anapokuwa anasoma.
   • Elimu humwezesha mtu kupata ujuzi wa msamiati, matamshi, sarufi, maana na mbinu nyingine za lugha hiyo.
   • Mambo haya humwezesha mtu kuwa mwahiri katika lugha au mwahiri wa lugha.

2. Matumizi ya lugha ya kila siku

   • Matumizi ya kila siku humwezesha mtu kuwa mwahiri.
   • Hii hutegemea lini, wakati gani, mara ngapi, na kwa kiwango gani mtu huitimiza lugha hiyo katika shughuli zake za kila siku kama vile mawasiliano, sherehe, n.k.

3. Hama ya watu

   • Sababu mbalimbali kama vile vita, ajira, biashara, dini, n.k. husababisha hama ya watu na kuleta umahiri katika lugha mbalimbali.

4. Mabadiliko katika sera ya lugha

   • Maamuzi yanayofanywa na serikali katika matumizi ya lugha yanaweza kusababisha mtu kuwa mwahiri wa lugha.
   • Mfano: Kama serikali itaamua kufuta matumizi ya Kiswahili na kuhimiza matumizi ya lugha za kigeni kama vile Kiingereza na Kifaransa, watu watajifunza lugha hizo na kuwa wawahiri wa lugha hizo.

1. Watu wengi katika nchi yetu ni wawahiri wa lugha, wakizungumza lugha zao za mama pamoja na za kigeni kama vile Kiingereza, Kiarabu, Kihindi, Kifaransa, n.k.
2. Kutokana na kuzungumza lugha zaidi ya moja, kuna mwingiliano wa lugha hizo unaojitokeza katika matamshi, msamiati, miundo na maana.

1. Matamshi ndiyo humbainisha mzungumzaji kuwa lugha yake ya kwanza ni ipi.

2. Watanzania wengi waliozaliwa vijijini huanza kujifunza lugha za kikabila kabla ya Kiswahili.

3. Wale waliozaliwa mjini hujifunza Kiswahili na baadaye lugha nyingine za kigeni au za kikabila.

4. Athari ya lugha ya kwanza hujitokeza unapozungumza lugha ya pili, mfano:

   • Wakurya wanapozungumza hushindwa kutofautisha herufi 'r' na 'l'.
   • Wanyakyusa huchanganya herufi 'f' na 'v'.
   • Wamakonde huchanganya 'n' na 'm'.
   • Wasukuma huongeza vitamkwa, mfano: Nakwendaga, hakunaga.
   • Mabadiliko katika matamshi ya maneno: Bukubwa badala ya mkubwa, Ndada badala ya dada.

Baadhi ya wazungumzaji huchanganya misamiati, mfano:

Msamiati wa Kiingereza na Kiswahili au Kiswahili na lugha za kikabila.

1. Wakati mwingine, muundo wa lugha ya kwanza hujitokeza mtu anapozungumza lugha ya pili.
2. Mfano: Mama Kaondoka mjini (Mfano wa Wanyamwezi, Wamakua, Wamatengo).

1. Wahiri wa lugha huonesha athari katika maana anapozungumza.

2. Mfano:

   • Wangoni hutumia neno kuchacha wakimaanisha kichachu, kichungu, kikali na ukakasi.
   • Wanyamwezi wanapozungumza Kiswahili hawawezi kutofautisha neno jana na kesho kutwa kutokana na sababu kuwa katika lugha yao wana neno moja tu, igolo, ambalo lina maana zote mbili.

Kwa ujumla, lugha huwa ni moja, yaani lugha ya mazungumzo tu. Lakini kutokana na namna lugha inayowasilishwa, inaweza kugawanywa katika makundi makuu mawili:

1. Lugha inayowasilishwa kwa njia ya maandishi ya mdomo / lugha ya mazungumzo.
2. Lugha inayowasilishwa kwa njia ya maandishi (lugha ya maandishi).

Lugha ya Mazungumzo

Hii ni lugha inayowasilishwa kwa njia ya mazungumzo ya mdomo. Chanzo chake ni kuzungumza, mawasiliano kati ya chanzo (mzungumzaji) na kikomo (msikilizaji) ni lazima wawe na sifa mahususi.

Sifa za Mzungumzaji

1. Inatakiwa azingatie ufasaha na usanifu wa lugha.
2. Azingatie mpango mzuri wa mawazo.
3. Awe muwazi na mkweli katika maelezo yake.
4. Asiwe na hitilafu katika viungo vinavyotumika kuzungumza na kusikiliza.

Sifa za Msikilizaji

1. Anatakiwa awe mtulivu na msikivu. Pia inategemea viungo vya mwili.
2. Aweze kufahamu yanayozungumzwa.
3. Aweze kutafsiri yanayozungumzwa.
4. Aweze kupima yale aliyoyasikia na uzoefu wake wa siku zote.

Lugha ya Maandishi

Hii ni lugha inayomwezesha mtu kujieleza kwa njia ya maandishi. Chanzo chake ni kuandika na kikomo chake ni kusoma. Ili mawasiliano yaweze kuwepo kati ya mwandishi na msomaji ni lazima kanuni za uandishi zizingatiwe na mwandishi na msomaji afahamu kusoma.

Tofauti kati ya Lugha ya Mazungumzo na Lugha ya Maandishi

Kufanana kwa Lugha ya Mazungumzo na Lugha ya Maandishi

1. Zote ni mali ya mwanadamu:
   Lugha hizi mbili hutumiwa na binadamu pekee kama nyenzo ya msingi ya kuwasiliana.

2. Zote hutumika kwa mawasiliano:
   Lengo kuu la lugha zote mbili ni kurahisisha mawasiliano kati ya watu katika jamii.

3. Zote huwa na chanzo na kikomo:
   Katika kila muktadha wa matumizi, huwa kuna mzungumzaji (au mwandishi) kama chanzo, na msikilizaji (au msomaji) kama kikomo cha ujumbe.

4. Zote ni alama ya utambulisho wa jamii:
   Lugha ya mazungumzo na lugha ya maandishi zinaweza kuonyesha utambulisho wa jamii fulani, ikiwemo mila, tamaduni, au historia.

5. Zote huhitaji maandalizi:
   Ingawa maandalizi ya lugha ya mazungumzo huwa ya haraka au ya papo kwa papo, bado inahitaji mpangilio wa mawazo. Lugha ya maandishi huhitaji maandalizi ya kina zaidi kabla ya kuwasilishwa.

Haya ni makosa yanayotokana na kukiuka taratibu za lugha ya Kiswahili kimuundo, kimatamshi na kimatumizi.

Makosa ya Matamshi

Hutokea kutokana na kushindwa kutamka baadhi ya sauti au kuchanganya sauti. Mara nyingi husababishwa na athari ya lugha ya kwanza.

Mifano:

1. Naenda kurara (badala ya Naenda kulala)
2. Sahabu (badala ya Dhahabu)
3. Sambi (badala ya Dhambi)
4. Anapashwa (badala ya Anapaswa)

Mifano mingine:

• 'r' na 'l' → Naenda kurara badala ya Naenda kulala
• 's' badala ya 'z' → Samani sile badala ya Zamani zile
• 's' badala ya 'dh' → Sahabu badala ya Dhahabu
• 'dhi' badala ya 'thi' → Dhibiti badala ya Thibiti

Kuongeza Vitamkwa

Hutokea pale ambapo vitamkwa visivyohitajika vinaongezwa kwenye maneno.

Mifano:

1. Tunakwendaga kwao (badala ya Tunaenda kwao)
2. Hakunaga kitu kama hicho (badala ya Hakuna kitu kama hicho)
3. Yule mbaba (badala ya Yule baba)

Kuacha Maneno Muhimu

Hutokea wakati maneno muhimu yanaachwa lakini msemaji hudhani ujumbe bado unaeleweka.

Mifano:

1. Mama ameondoka mjini (badala ya Mama ameenda kutoka mjini)
2. Baba amerudi kazini? (badala ya Baba yako amerudi kutoka kazini?)

Tafsiri Sisisi (ya moja kwa moja)

Makosa haya hutokea kwa kutafsiri maneno au miundo kutoka lugha nyingine moja kwa moja bila kuzingatia maana sahihi katika Kiswahili.

Mifano:

1. Mama aidha atakuwa mjini au kazini (badala ya Mama atakuwa mjini au kazini)
2. Osha uso wako (badala ya Nawa uso wako)

Makosa ya Kimuundo

Hutokana na kutumia miundo isiyo sahihi ya sentensi katika Kiswahili.

Mifano:

Sikuwa ninajua kuwa Grace ni dada yako
(badala ya Sikujua kuwa Grace ni dada yako)

Haya ni makosa yanayojitokeza kwa kukosekana kwa mtiririko sahihi wa fikra au kupotoka kwa hoja.

Ufafanuzi:

1. Mantiki ni mtiririko mzuri wa fikra zilizopangwa ili kujenga hoja zenye kueleweka.
2. Makosa ya kimantiki huathiri uelewa wa ujumbe.

Mifano:

1. Nyumba yangu imeingia siafu
   (badala ya Siafu wameingia ndani ya nyumba yangu)
2. Gari yangu imeibiwa
   (badala ya Gari langu limeibwa)

1. Makosa haya ni ya kawaida, lakini yanapaswa kuepukwa hasa katika mawasiliano rasmi (shule, barua rasmi, mikutano n.k).
2. Marekebisho ya makosa yaanze kufundishwa tangu kiwango cha awali ili kupunguza kuenea kwake baadaye.
3. Vyombo vya habari na walimu wanapaswa kusisitiza matumizi sahihi ya Kiswahili ili kuzuia usambazaji wa makosa.

Kwa ufupi:

1. Makosa haya ni ya kawaida lakini hayapaswi kutumika katika mazingira rasmi:

   • Barua rasmi
   • Mikutano ya kitaaluma
   • Mazungumzo ya darasani n.k

2. Wajibu wa Marekebisho:

   • Waalimu na vyombo vya habari wahimize matumizi sahihi ya Kiswahili.
   • Marekebisho yaanze mapema (tangu ngazi ya awali).
   • Lengo ni kupunguza makosa kwa siku za baadaye.