Uambishaji

Viambishi Awali (Vitakavyojiunga Kabla ya Mzizi wa Neno)

Viambishi aNgeli: Hutumika kuonyesha aina ya nomino au jina.

Mfano:

1. M - tu = wa - tu
2. M - ti = mi - ti
3. M - zuri = wa - zuri
4. M - safi = wa - safi

Viambishi Kipatanishi (Viambishi vya Nafsi): Hivi huonekana katika vitenzi na huonyesha nafsi ya mtendaji.

Mfano:

• Ni – nalima (Nafsi I umoja)
• U – nalima (Nafsi II umoja)
• A – nalima (Nafsi III umoja)

Viambishi vya Wakati (Njeo): Hii inaonyesha wakati ambapo tendo limefanyika.

Mfano:

1. A – na – lima (wakati uliopo)
2. A – li – lima (wakati uliopita)
3. A – ta – lima (wakati ujao)

Viambishi vya Hali: Huu huonyesha hali ya tendo.

Mfano:

1. Hu – lima (hali ya mazoea)
2. A – me – lima (hali timilifu)
3. A – nge – lima (hali ya masharti)

Viambishi Tamati (Vitakavyojiunga Baada ya Mzizi wa Neno)

Viambishi Tamati Maana: Hivi hutokea baada ya mzizi wa neno na hubeba maana maalumu.

Mfano:

1. Lim – a
2. Lim – wa
3. Chez – a
4. Chez – wa

Viambishi Tamati Vijenzi: Hivi ni viambishi vinavyobadilisha maana ya kitenzi na huunda kauli mpya.

Mfano:

1. Lima – limia – limika – limisha – limiwa
2. Tendo – tendea – tendeka – tendesha – tendewa

Mzizi ni sehemu ya neno inayobaki baada ya kuondolewa viambishi vyote. Mzizi huo unaweza kuwa wa asili (mzizi asilia) au mzizi mnyambuliko ambao hubeba maana ya ziada kutokana na viambishi vinavyoongezwa.

Mzizi Asilia: Huu ni mzizi wa neno ambao haujawahi kubadilishwa na viambishi.

Mfano:

1. Lima → lim-
2. Cheza → chez-

Mzizi Mnyambuliko: Huu ni mzizi ulio na maana ya ziada kutokana na viambishi tamati vijenzi.

Mfano:

1. Piga → pigana → pigan
2. Cheza → chezeka → chezek

Kubainisha mofimu ni kuchambua neno ili kuona viambishi vinavyolijenga. Hii ni hatua muhimu katika kuelewa neno na maana yake.

Mfano wa kubainisha mofimu katika neno "analima":

1. a: Kiambishi awali kipatanishi cha nafsi III umoja
2. na: Kiambishi awali cha wakati uliopo
3. lim: Mzizi wa kitenzi
4. a: Kiambishi tamati

Kuonesha Nafsi: Mofimu inaweza kuonyesha nafsi ya mtendaji au mtendwa.

Mfano:

1. Ni – nasoma (Nafsi I umoja)
2. Tu – nasoma (Nafsi I wingi)

Kuonesha Wakati: Mofimu inaweza kuonyesha wakati wa tendo.

Mfano:

1. A – na – cheza (wakati uliopo)
2. A – li – cheza (wakati uliopita)

Kuonesha Umoja na Wingi: Viambishi vinaweza kubadilisha neno kutoka umoja hadi wingi.

Mfano:

1. M – toto = wa – toto
2. Ki – su = vi – su

Kuonesha Hali za Kitenzi: Hali ya kitenzi inaweza kuonyeshwa na viambishi.

Mfano:

1. A – ki – ja (hali ya masharti)
2. A – nge – ku – ja (hali ya masharti)

Mofimu ni kipashio cha kiima ambacho kina maana kisarufi na kileksia, wakati silabi ni sehemu ya neno inayoweza kutamkwa mara moja na kwa pamoja, lakini si kila silabi ina maana maalumu kisarufi.