Kubaini mchango wa maendeleo ya sayansi na teknolojia ya asili katika kuendeleza shughuli za uchumi na maadili kabla ya ukoloni

Zana za mawe

Watu wa kale walitengeneza zana za mawe katika kipindi cha Zama za Mawe. Waliponda, kupiga, kusugua au kuchonga mawe ili kupata zana. Zana hizi zilitumika kuwinda wanyama, kuchimba mizizi, kuangua matunda, na kuchuna ngozi za wanyama. Pia zilitumika kutengeneza mavazi ya asili.

Ugunduzi wa moto

Moto uligunduliwa wakati wa Zama za Mawe za Kati. Binadamu aliona cheche wakati akigongagonga mawe. Moto ulimsaidia:

• Kula vyakula vilivyopikwa au kuchomwa badala ya vibichi
• Kujihami dhidi ya wanyama wakali
• Kupata mwanga na joto
• Kuboresha utengenezaji wa zana za mawe

Zana za chuma

Katika Zama za Chuma, watu walichimba madini ya chuma na kuyafukuta kwenye tanuru. Wahunzi walitengeneza zana kama mashoka, mapanga, mikuki, mishale, majembe na mundu. Zana hizi zilisaidia:

• Kuboresha kilimo — majembe yalisaidia kulima maeneo makubwa zaidi
• Kuongeza mazao ya uwindaji na uvuvi
• Kujilinda dhidi ya adui na wanyama wakali

Kilimo

Sayansi na teknolojia ya kilimo ilikuwa muhimu. Wakulima walitumia mawe na vijiti kuchimba. Baadaye walitumia zana za chuma kama majembe na mapanga. Pia walitumia:

• Umwagiliaji — kujenga mabwawa ya kuhifadhi maji kwa ajili ya kilimo wakati wa ukame (Engaruka, Kaskazini mwa Tanzania)
• Matuta ya kukingama — kutumia kilimo cha ngoro kuzuia mmomonyoko wa udongo (Wamatengo)

Ufugaji

Jamii kama Wamasai, Wajaluo na Wasukuma walifuga mifugo. Walijenga maboma kwa nyasi na fito. Walitumia maarifa ya pepo na mwezi kujua majira ya mwaka. Mifugo ilitibiwa kwa kutumia dawa za asilia (mitishamba).

Uvuvi

Wavuvi walitumia ndoano, nyavu, ngalawa na mitumbwi. Nyavu zilisukwa kwa kutumia ukindu na makuti. Vifaa hivi viliwasaidia kuvua samaki wengi na kuhifadhi samaki kwa kutumia chumvi na moto.

Ufinyanzi na ususi

• Ufinyanzi — kutengeneza vyungu, mitungi na bakuli kwa kutumia udongo
• Ususi — kusuka makuti, mianzi na matete kutengeneza vitanda, vikapu na nyavu za uvuvi

Tiba za asili

Waganga wa asili walitumia mimea kama mizizi, majani na magome ya miti kutengeneza dawa. Pia walitumia wanyama kutengeneza mafuta ya tiba. Dawa hizi zilitumika kuponya magonjwa mbalimbali.

Maadili yalikuwa muhimu sana katika sayansi na teknolojia ya asili. Mambo muhimu yaliyozingatiwa ni:

1. Kurithishwa maarifa — ujuzi ulipelekwa kwa vizazi vijavyo
2. Mgawanyo wa kazi — watu kujifunza kazi tofauti kulingana na uwezo
3. Heshima — kuheshimu wataalamu na mafundi
4. Ushirikiano — kushirikiana kati ya jamii
5. Utunzaji wa mazingira — kuzingatia kanuni za kuwinda na kukata miti
6. Afya ya jamii — kufanya kazi mbali na makazi ili kuzuia madhara

Mfano, wahunzi walifanya kazi mbali na makazi ya watu ili wasivute hewa chafu. Wanawake wajawazito hawakuwaruhusiwa kuingia maeneo ya tanuru kwa sababu ya joto kali.

Sayansi na teknolojia ya asili ilichangia maendeleo ya uchumi kwa:

• Kuongeza ufanisi — zana bora za kilimo, uwindaji na uvuvi zilizalisha mazao mengi
• Kuibua mafundi — wahunzi, wasusi, wachongaji na waganga walitokea
• Kuanzisha biashara — watu kubadilishana bidhaa kama mifugo kwa nafaka
• Kuimarika afya — tiba za asili ziliwasaidia wagonjwa na kuongeza idadi ya watu

Tuseme jamii ya Wairaqw katika Engaruka ilitumia umwagiliaji. Walijenga bwawa lenye kingo za mawe kuhifadhi maji ya mvua. Maji yalitumika kulimia wakati wa ukame. Hii ilisaidia kupata mazao muda wote na kuwasaidia wakulima kuoka na kuuzambele.

Leo hii, wanajamii wengi Tanzania wanaendeleza sayansi na teknolojia ya asili. Mfano, katika soko la mkoa wa Mbeya, wafugaji wanatumia maarifa ya asilia ya kujua wakati bora wa kulisha wanyama na kuwapa maji. Pia, wakulima wengine hutumia kilimo cha matuta kama ilivyofanywa na Wamatengo ili kuhifadhi udongo na kuvuna mboga nyingi zaidi kwa faida ya familia.