Uhusiano ni jinsi watu wanavyowasiliana na kujaliana. Watu wanaohusiana huwa na ukaribu na lengo moja.

Ushirikiano ni namna watu wanavyofanya kazi au shughuli fulani kwa pamoja.

Misingi ya ushirikiano na uhusiano mwema ni:

• Utu na upendo
• Ukweli na uaminifu
• Amani na heshima

1. Mfumo wa Ujima

Mfumo wa ujima ulikuwa mfumo wa kwanza kabisa wa kijamii na kiuchumi. Katika mfumo huu:

• Watu wote walimiliki rasilimali kwa pamoja
• Watu wote walifanya kazi pamoja
• Waligawana mazao kwa usawa
• Hakukuwa na ubaguzi wala matabaka

Mfano: Watoto na wazee walishiriki katika shughuli za kilimo, uvuvi na uwindaji. Mawindo yaliyopatikana waligawana kwa watu wote katika kijiji.

2. Mfumo wa Ukabaila

Baadaye, jamii zilipozoea zana za chuma, watu wengine walianza kumiliki ardhi kubwa zaidi. Hii ilisababisha kuanza kwa matabaka katika jamii.

Katika mfumo wa ukabaila:

• Watu wenye ardhi (watwa) walikuwa na nguvu
• Watu wasio na ardhi (watwana) walilima kwa wenzao
• Watwana walileta sehemu ya mazao kwa watwa kama ushuru
• Misingi ya usawa ilianza kuvunjika

Mfano: Katika jamii ya Wahaya, mfumo wa Nyarubanja ulikuwa na Abatwazi (wenye ardhi) na Abatwana (waliolima ardhi yao).

Biashara ya Kubadilishana

Jamii za kale zilikuwa na shughuli tofauti za uchumi. Hivyo, kila jamii ilikuwa na bidhaa zake. Watu walibadilishana bidhaa kati yao:

• Wakulima walibadilishana mazao na wahunzi
• Wafugaji walibadilishana mifugo na wakulima
• Wachongaji walibadilishana mawindo na wahunzi
• Wahunzi walibadilishana zana za chuma na wengine

Biashara za Masafa Marefu

Baadaye, jamii zilianza kufanya biashara na jamii za mbali sana. Hii ikaitwa biashara za masafa marefu.

Mifano ya biashara za masafa marefu:

Biashara na Wageni wa Mashariki

Pwani ya Bahari ya Hindi ilikuwa na ushirikiano na wafanyabiashara kutoka Mashariki ya Mbali na Kati. Bidhaa zilizobadilishana ni:

• Dhahabu, pembe za ndovu, ngozi
• Nguo, shanga, vyombo vya kauri

Hii ilisababisha kukua kwa miji ya Bagamoyo, Kilwa na Zanzibar.

Ushirikiano na uhusiano wa kijamii na kiuchumi kabla ya ukoloni ulichangia:

1. Maendeleo ya kiuchumi — Jamii zilizalisha bidhaa zaidi kwa ajili ya biashara
2. Kukua kwa miji — Miji ya kifahari ilijengwa maeneo ya biashara
3. Kukua kwa lugha — Kiswahili kuenea kutokana na biashara
4. Kuenea kwa utamaduni — Dini ya Kiislamu kuongezeka

• Kabla ya ukoloni, jamii za Kitanzania zilikuwa zikishirikiana kwa misingi ya utu na usawa
• Mfumo wa ujima ulikuwa wa kwanza, hali ya ukabaila ilileta matabaka
• Biashara kati ya jamii ilisababisha maendeleo ya kiuchumi na kijamii
• Ushirikiano na uhusiano ulikuwa msingi wa maendeleo ya jamii za kale

Jibu maswali yafuatayo:

1. Ni mambo gani yalijenga ushirikiano na uhusiano mwema katika jamii za kale?
2. Tofauti ipi ilikuwapo kati ya mfumo wa ujima na ukabaila?
3. Kwa nini biashara za masafa marefu zilianza?

Leo hii, tunatumia ushirikiano na uhusiano wa kijamii na kiuchumi kama ilivyokuwa kabla ya ukoloni. Kwa mfano, unakwenda sokoni kununua mboga kutoka kwa mkulima, unalipa kwa TSh 500, na mkulima huyo anatumia fedha hiyo kununua chumvi kutoka kwa mfanyabiashara mwingine. Hii ni mfano wa ushirikiano wa kiuchumi kati ya watu wa jamii tofauti — kama ilivyokuwa zamani, lakini sasa tunatumia fedha badala ya kubadilishana bidhaa moja kwa nyingine.