Katika kipindi cha kabla ya ujio wa wageni, mfumo wa uzalishaji mali ulikuwa ujima. Katika mfumo huu:

• Watu walikuwa katika makundi kwa usawa
• Walimiliki kila kitu kwa pamoja
• Walishirikiana kupambana na mazingira kama ukame na wanyama wakali
• Waligawana mazao kwa usawa

Fasihi ilikuwa sehemu ya shughuli hizi. Kwa mfano, nyimbo za uwinda ziliimbwa wakati watu walikuwa wanawinda ili kuzawia mwili na kufanya kazi kwa muda mrefu pasipo kuchoka. Aidha, nyimbo za kilimo ziliimbwa wakati wa plau na mvuno kwa lengo la kuwaunganisha watu kufanya kazi kwa pamoja.

Jamii za kipindi hiki zilikua na tanzu kuu tatu za fasihi simulizi:

1. Ushairi (Nyimbo) Kila jamii ilikuwa na nyimbo zilizoimbwa katika matukio mbalimbali. Mifano ya nyimbo za kazi ni kama hii inayohusu kilimo:

Tulime, tulime, tulime
Tupate mazao ya leo na kesho

Nyimbo hizi zilikuwa na lengo la kuhamasisha ushirikiano katika shughuli za kilimo.

2. Semi (Vitendawili na Methali)

• Vitendawili vilichangamsha akili za watoto na kuwafanya wayaelew mazingira yao
• Methali na misemo iliyoitumika katika nyimbo na mazungumzo ya watu wazima kama nyenzo ya kuchochea shughuli za kijamii, kisiasa na kiuchumi

3. Hadithi (Ngano) Kila jamii ilikuwa na kipera cha ngano ambacho kilisimuliwa kwa lengo la kufunza, kukosoa, kuadibu, na kuchokoza fikra.

Katika jamii za kitemi au kifalme, fasihi ilitumika pia kama chombo cha kuwasiifu viongozi. Watemi au mashujaa walipata nyimbo za kuwasiifu. Aina hii ya fasihi haikuwapo katika jamii zilizoishi kwenye mfumo wa ujima ambapo hakukuwa na viongozi au tabaka tawala.

Kwa ujumla, fasihi ya kipindi hiki:

• Haikuwa ya kitabaka — ilikuwa ya kuwafaidisha wote katika jamii
• Ilikuwa ya kazi — iliambatana na shughuli za uzalishaji
• Ilikuwa ya kijamii — ilikuwa chombo cha kuwaunganisha watu

Baada ya ujio wa wageni, mifumo ya kiutawala ilibadilika. Ukabaila na utawala wa kichifu au kifalme ulianza kujenga matabaka katika jamii. Hii ilisababisha kuibuka kwa aina mpya za fasihi, kama vile tendi na majigambo, ambavyo vilimwasiifu viongozi au mashujaa wa jamii hiyo. Pia, fasihi andishi ilianza kuibuka baada ya wageni kuleta elimu ya kusoma na kuandika.

Fasihi kabla ya ujio wa wageni ilikuwa ya simulizi na iliambatana na maisha ya kila siku ya watu. Ilitumiwa kama nyenzo ya kazi, ya kuwaunganisha jamii, ya kufunza, na ya kuwasiifu viongozi. Tanzania ya leo bado ina urithi huu wa fasihi simulizi kupitia nyimbo za kazi, vitendawili, methali, na hadithi ambazo huendelea kutumika katika jamii.

Katika maisha ya kila siku Tanzania, fasihi ya kabla ya wageni bado inaonyesha athari zake. Kwa mfano, wakati wa sherehe za kilimo kama uvuno wa mpunga Mikocheni au Bukoba, watu huimba nyimbo za kilimo kama "Tulime, tulime" ili kuhamasisha wote kushiriki kazi. Vilevile, vitendawili na methali bado hutumiwa na wazee wakifundisha watoto maisha ya kijamii na kimaadili — hivi ndivyo fasihi ya kipindi hiki inavyokuwa hai katika Tanzania ya leo.