Kujadili mitazamo kuhusu dhana ya fasihi

Wataalamu wa fasihi wameeleza dhana ya fasihi kwa mitazamo mitano kuu. Kila mtazamo unaonekana na udhaifu wake.

1. Fasihi ni Maandishi

Kwa mujibu wa Wellek na Warren (1986), fasihi ni jumla ya maandishi na machapisho yote katika lugha fulani. Hii inamaanisha kuwa maandishi yoyote, ikiwamo matangazo ya biashara, mafunzo ya historia, jiografia na sayansi, yanaweza kujumuishwa kama fasihi.

Udhaifu: Mtazamo huu unapanua mno wanjawa fasihi kwa kujumuisha maandiko mengi ambayo si kazi za kifasihi. Aidha, haizingatii fasihi simulizi ambayo haipo katika maandishi.

2. Fasihi ni Hisi Kupitia Lugha

Wafuasi wa mtazamo huu ni Ramadhani (1973), Balisidya (1973) na Sengo na Kiango (1973). Wanadai kuwa mwanfasihi anapaswa kuwa na hisi (hisi za njaa, baridi, joto, uchovu au kuumwa) ili kuzalisha kazi ya fasihi.

Udhaifu: Mulokozi (2017) anapinga mtazamo huu kwa kueleza kuwa unachanganya fasihi yenyewe, mambo yanayoelezwa na fasihi, na mtindo wa kifasihi. Fasihi si hisi pekee, bali hutumia vipengele mbalimbali vya fani na maudhui kudhibiti hisia.

3. Fasihi ni Sanaa ya Lugha Yenye Ubunifu

Mtazamo huu unachukulia kwamba kazi yoyote ya fasihi, iwe imeandikwa au haikuandikwa, inapaswa kutungwa kwa lugha yenye ubunifu. Andiko lolote lisilokuwa na ubunifu haliwezi kuwa fasihi.

Kirumbi (1975) anasema fasihi ni taaluma ya sanaa inayowasilishwa kwa njia ya lugha katika muundo wa maandishi au matamshi. Neno "fasihi" limetokana na neno la Kiarabu "fasuh" lenye maana ya ufasaa au uzuri wa lugha. Mtazamo huu ndio uliyozoeleka katika taaluma ya fasihi ya Kiswahili.

4. Fasihi ni Maandiko Bora ya Kisanaa

Mtazamo huu unaiona fasihi kama kazi iliyoandikwa kwa kutumia mbinu zinazoibua mvuto wa kisanaa na kuzifanya kuwa na manufaa ya kudumu. Summers (1989) anasema fasihi ni sanaa inayojumuisha zaidi maneno yaliyoandikwa.

Udhaifu: Ni vigumu kupima ubora huo kwa sababu unatofautiana kati ya jamii na jamii, na hata kwa mtu mmojamojana.

5. Fasihi ni Matokeo ya Matumizi ya Lugha ya Kifundi

Mtazamo huu unaona fasihi kama kazi ambayo hutumia lugha kifundi ili kuleta athari maalum kwa jamii. Waasiswa wake ni Roman Jakobson, Boris Tomashevsky na Viktor Shklovsky.

Fasihi hukuka taratibu za kawaida za matumizi ya lugha katika sarufi, maana na sauti ili kumvutia mhusika. Hivyo, hujiegemeza kwenye matumizi ya lugha ya kifundi zaidi hata kuiifanya kuonekana si ile lugha ya kawaida.

Udhaifu: Mtazamo huu unasisitiza kuitafakari lugha yenyewe badala ya kuoitafakari ujumbe unaowasilishwa.

Kwa mujibu wa njia ya uchunguzi iliyopendekezwa katika sylabasi, tunaweza kuelewa mjengo wa kazi za fasihi kwa kulinganisha na vitu vinavyo na sehemu ya nje na ya ndani:

Kwa namna hiyo, kazi za fasihi pia zina sehemu ya nje (fani) na sehemu ya ndani (maudhui). Fani ni jinsi kazi ilivyoandikwa — lugha, muundo, taswira, vishengio. Maudhui ni ujumbe au maana inayokusudiwa kuwASILISHWA.

Kwa mfano, shairi la Saadani Kandoro lenye kichwa "Ondoka Nchini Mwetu" lina sehemu za fani na maudhui:

Sehemu ya Fani (Jinsi lilivyowasilishwa):

• Lugha ya kifundi yenye vishengio vya kimapinduzi
• Mtindo wa shiire la kubuni na kurudia mistari
• Methali na taswira za kivita

Sehemu ya Maudhui (Ujumbe):

• Wito wa kutaka uhuru kutoka kwa wakoloni
• Kuungana kwa Watanzania katika kudai haki
• Kukanusha utawala wa kigeni

Kwa kujadili shairi hili, tunaweza kutumia mitazamo mbalimbali ya fasihi:

• Kwa mtazamo wa kwanza (maandishi), ni kazi iliyoandikwa kwa Kiswahili
• Kwa mtazamo wa pili (hisi), linakuwa na hisi za uungu, hofu na matumaini
• Kwa mtazamo wa tatu (sanaa ya lugha yenye ubunifu), linatumia ubunifu wa lugha
• Kwa mtazamo wa nne (maandiko bora), linatumia mbinu za kisanaa
• Kwa mtazamo wa tano (lugha ya kifundi), linatumia lugha tofauti na ya kawaida ili kuathiri hadhira

Kila mtazamo una ubora na udhaifu wake. Kwa hiyo, badala ya kueleza dhana ya fasihi kwa mtazamo mmoja, mitazamo yote inapaswa kujumuishwa. Kwa kufuata mkabala huo:

Fasihi ni sanaa inayotumia lugha kifundi kuwasilisha masuala mbalimbali yanayomhusu mwanadamu na maisha yake kwa njia ya maandishi au mdomo.

Fasihi inaweza kujumuisha nyimbo, hadithi, mashairi, riwaya, visa vya vitendawili, na mengine mengi — yote kwa kuzingatia ubunifu, hisia, na athari kwa jamii.

1. Eleza mitazamo mitano kuhusu dhana ya fasihi na utoa udhaifu wa kila mtazamo
2. Tofautisha kati ya fani na maudhui kwa kutumia kazi moja ya fasihi
3. Jibu swali: Kwa nini hakuna mtazamo mmoja wa kutosha kueleza dhana ya fasihi?

Katika maisha ya kila siku hapa Tanzania, unakumbana na fasihi kila wakati unaposikiliza simu yako ya mkononi kugundua wimbo wa "Tanzania" wa Mr. Nice au unaposoma ubao wa matangazo sokoni Mbezi Beach — nyimbo na matangazo hayo hutumia lugha ya kifundi, taswira, na hisia ili kukuvuta ununue bidhaa au uwe na hisi za utani. Kwa kujua mitazamo mbalimbali kuhusu fasihi, unaweza kuchambua kwa nini ujumbe fulani una kukushawishi zaidi kuliko nyingine, na hii inakuwezesha kuwa mwandishi, msanii au mtu anayefanya kazi za masoko kwa ufanisi zaidi.