Kujadili kukua na kuenea kwa Kiswahili katika nchi za Afrika Mashariki kabla ya uhuru

Kipindi cha utawala wa Waarabu

Wakati wa utawala wa Waarabu, Sultani wa Zanzibar alitawala visiwa vya Pemba na Unguja. Katika kipindi hiki, Kiswahili kilienea kwa sababu mbalimbali:

Utawala: Sultani wa Zanzibar aliandaa mfumo wa utawala uliotumia maakida, majumbe na maliwali ambao walitumwa katika baadhi ya maeneo ya Tanganyika. Watu hao walikuwa wanatoka pwani na walikuwa wanakijua vyema Kiswahili. Walipelekwa hasa sehemu za Kilwa, Bagamoyo, Tanga, Pangami, Kigoma Ujiji, na Mpwapwa. Katika maeneo hayo, walitumia lugha ya Kiswahili, jambo ambalo lilichangia kuieneza lugha hii.

Harakati za kueneza dini: Dini ya Kiislamu ilienezwa na Waarabu ambao walifika Pwani ya Afrika Mashariki yapata karne ya nane B.K. Waarabu walilazimika kujifunza lugha ya Kiswahili ili waweze kuhubiri na kutafsiri Kurani. Kwa njia hiyo, walisaidia kuenea lugha ya Kiswahili. Pia, wamisionari wa Kikristo walichangia kueneza Kiswahili kupitia mahubiri na kutafsiri maandiko kama vile Biblia na vitabu vya nyimbo. Mwaka 1870, shirika la The Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK) lilichapisha toleo la kwanza la sarufi ya Kiswahili cha Kiunguja.

Biashara: Waarabu walifanya biashara ya watumwa Pwani ya Afrika Mashariki. Misafara yao ya biashara ilikuwa ikitoka pwani kwenda bara na bara kwenda pwani. Miji iliyokuwa maarufu katika biashara hizo ni Bagamoyo, Kilwa, Tabora, na Kigoma, hasa sehemu za Ujiji. Katika harakati hizi za biashara, Kiswahili kilitumika, na hili lilichochea kukua na kuenea kwa lugha hii.

Kipindi cha utawala wa Wajerumani

Tanganyika lilikuwa koloni la Wajerumani kuanzia mwaka 1885. Lengo la Wajerumani lilikuwa kutumia lugha ya Kijerumani, lakini walihofia kwamba wenyeji wasingeweza kujifunza Kijerumani. Hivyo, walilazimika kusisitiza matumizi ya Kiswahili na kufanya ujuzi wa Kiswahili kuwa sifa muhimu ya mtu kuajiriwa kama jumbe, liwali au akida.

Elimu: Wajerumani walianzisha shule ya kwanza nchini Tanganyika mnamo miaka ya 1890 huko Tanga. Hadi kufikia miaka ya 1910, Wajerumani walikuwa na shule zipatazo 83 za serikali. Lugha ya Kiswahili ndiyo ilikuwa lugha ya mawasiliano na ya kufundishia katika shule hizo.

Shughuli za kilimo: Kilimo cha mkonge kilichukua vibarua waliojulikana kwa jina la manamba kutoka maeneo ya Kigoma, Tabora, Ruvuma, Iringa na Singida. Manamba walisafirishwa kwenda maeneo mbalimbali kama vile Tanga, Morogoro na Kilimanjaro. Mawasiliano baina ya manamba na wanyapara yalifanyika kwa Kiswahili.

Kipindi cha utawala wa Waingereza

Utawala wa Waingereza ulianza mwaka 1919 baada ya Vita vya Kwanza vya Dunia.

Utawala: Serikali ya Waingereza ilisisitiza matumizi ya Kiswahili kwa wafanyakazi wa ngazi za chini kama vile makarani, matarishi na machifu.

Elimu: Waingereza walifanya kazi kubwa katika ukuzaji wa Kiswahili kupitia elimu. Waliona ni vyema kuwa na lugha moja ya kufundishia katika shule za msingi, na lugha iliyoteuliwa ilikuwa Kiswahili. Lugha hiyo ilisanifishwa kutokana na lahaja ya Kiunguja.

Jeshi la King's African Rifles (KAR): Jeshi hili liliumbwa na Waingereza mnamo mwaka 1902. Askari hawa walisaidia kuenea Kiswahili kwa sababu walipokwenda walikuwa wakizungumza Kiswahili.

Harakati za kisiasa: Baada ya Vita vya Pili vya Dunia, vyama vya siasa kama TAA na baadaye TANU viliundwa. Lugha ya Kiswahili ilikuwa chombo muhimu cha kuunganisha Watananyika katika harakati za kudai uhuru. Baba wa Taifa, Julius Nyerere, alitumia Kiswahili katika mikutano ya kuhamasisha watu.

Sababu za kukua na kuenea

Biashara: Kiswahili kilienea katika eneo la bara ya Kenya kabla ya ujio wa wakoloni. Wafanyabiashara walitoa bidhaa bara na kwenda kuziuzia Mombasa. Miji mingine ilivyohusika ni Takaungu, Malindi na Lamu. Wafanyabiashara hawa walitumia Kiswahili kama lugha ya mawasiliano na walipotoka pwani walikieneza bara hadi maeneo ya Mumias.

Dini: Johann Ludwig Krapf na Johannes Rebmanwaliianzisha makazi katika eneo la Rabai mwaka 1846. Shirika la Church Missionary Society (CMS) lilikuwa na makao yake makuu Mombasa. Mwaka 1876, shirika hili liliandika kitabu cha kwanza cha sarufi ya Kiswahili kwa lahaja ya Kimvita.

Elim: Nchini Kenya, Kiswahili kilitumika katika ngazi za chini za elimu ya msingi kama lugha ya kufundishia katika shule zilizokuwa katika maeneo ya Waswahili kama vile Mombasa.

Jeshi la KAR: Wanjeshi na wafanyakazi wengine chini ya KAR walilazimishwa kufanya mitihani ya Kiswahili, na jitihada za kufaulu mitihani hiyo zilichochca uimarishaji wa stadi ya kuzungumza Kiswahili.

Maendeleo ya Kiswahili

Nchini Uganda, Kiswahili kilianza kukua na kuenea katika karne ya 19. Waarabu ndio walioeneza lugha hiyo kwa kuanzisha shughuli za biashara na kueneza dini ya Kiislamu. Pia, Waarabu walikuwa wakijembelea ikulu ya Kabaka wa Buganda.

Baada ya ujio wa Waarabu, Kiswahili kilianza kutumiwa katika mabaraza ya kifalme katika himaya za Buganda na Bunyoro. Wamisionari wa Church Missionary Society na White Fathers walitumia Kiswahili kuwashriana na serikali pamoja na kueneza dini ya Kikristo.

Mnamo mwaka 1925-1926: Serikali ya kikoloni ilipitisha uamuzi kwamba Kiswahili kitumike kama lugha ya kufundishia na kama somo katika shule za msingi.

Mwaka 1928: Serikali ilianzisha chuo cha ualimu wa shule za msingi ambacho kilitumia Kiswahili kama lugha ya kufundishia.

Mwaka 1936: Mkutano wa Wakurugenzi wa Elimu wa Kenya, Uganda, Tanganyika, na Zanzibar ulifanyika Makerere. Shule za kati zilizokuwa zinapokea ruzuku ya serikali zilianza kufundisha masomo yote kwa kutumia Kiswahili, isipokuwa Buganda na Busoga.

Pamoja na kukua kwa Kiswahili, kulikuwa na changamoto mbalimbali:

• Baadhi ya wamisionari kutumia lugha za kikabila katika kueneza dini
• Baadhi ya wananchi hawakupenda kutumia Kiswahili kwa kuwa walikihusisha na vibaraka wa wakoloni
• Upinzani wa lugha za kikabila na Kiingereza katika elimu
• Kiswahili kuhusishwa na dini ya Kiislamu

Kujua historia ya kukua na kuenea kwa Kiswahili kunasaidia kuelewa jinsi lugha hii ilivyoweza kuwa lugha ya taifa Tanzania. Kwa mfano, unapokwenda sokoni Arusha na kuzungumza na mfanyabiashara kutoka Kenya au Uganda, mnada wenu wa kawaida wa kibiashara unatumia Kiswahili kama lugha ya mawasiliano. Hii inaonyesha kwamba msingi wa Kiswahili kama lugha ya kimataifa katika Afrika Mashariki uliwekwa wakati wa ukoloni, na leo unachangia katika biashara za mipakani kama vile uagizaji wa mbogamboga kutoka Mombasa au mauzo ya katani kwa wateja kutoka Uganda.