Ubantu wa Kiswahili kunamaanisha kuwa Kiswahili linatokana na lugha za Kibantu. Lugha za Kibantu ni lugha zinazozungumzwa na Wabantu ambao wanaishi hasa katika sehemu za kati na kusini mwa Afrika. Kwa mujibu wa uchunguzi wa watafiti, Kiswahili kinafanana kimsingi na lugha zingine za Kibantu kwa vyovyote viwili: kihistoria na kiisimu.

Ushahidi wa kihistoria ni habari zinazopatikana kutoka vyanzo mbalimbali vilivyokoelezwa kwa maandiko tangu nyakati za kale. Ushahidi huu unathibitisha kuwa Kiswahili kilikuwapo hata kabla ya wageni kufika katika Pwani ya Afrika Mashariki.

1. Kitabu cha Periplus of the Erythrean Sea

Kitabu hiki kilandikwa na nahodha wa Alexandria katika karne ya kwanza ya Majilio ya Masih. Kitabu kinatoa maelezo kuhusu Bandari mbalimbali za Azania (Afrika Mashariki). Katika kitabu hiki, kuna maneno kama ngalawa, madema, na mitepe ambayo yamo katika Kiswahili cha leo. Kuwapo kwa maneno hayo kunathibitisha kuwa lugha ya Kiswahili ilikuwapo kabla ya ujio wa wageni.

2. Ushahidi wa Al-Masudi (Karne ya 10)

Al-Masudi alifika Pwani ya Afrika Mashariki kati ya mwaka 915 na 945 B.K. Alisema kuwa wenyeji wa Pwani ya Afrika Mashariki walitwa Wazanji na watawala wao walikuwa wokilimi. Al-Masudi anadai kuwa neno Zanzibar linatokana na Zenjibar, yaani Pwani ya Zanji. Ushahidi huu unaonesha kuwa wenyeji wa Pwani ya Afrika Mashariki walikuwa na lugha yao hata kabla ya wageni.

3. Ushahidi wa Al-Idrisi (Karne ya 12)

Al-Idrisi alikuwa mfanyakazi katika mahakama ya Mfalme Rogers II kutoka kisiwa cha Sicily. Aligundua kuwa jina la zamani la Zanzibar ni Unguja. Aidha, aliandika kitabu ambacho kilikuwa na majina ya ndizi kama vile mkono wa tembo, muriani, na sukari — ambayo ni maneno ya Kiswahili. Hii inathibitisha kuwa Kiswahili kilikuwapo kabla ya wageni.

4. Ushahidi wa Marco Polo

Marco Polo alikuwa mgeni aliyeandika kitabu kilichoeleza kuwa Zanguabar (Zanzibar) iliitwa Ungudya kutokana na lugha ya wakazi. Anaeleza kuwa wakazi wa Zanzibar walikuwa wanakula ndizi aina ya muriani, mkono wa tembo, na vyakulavingine kama kunde na fifi. Maneno haya yanadhihirisha kuwa lugha ya Kiswahili ilikuwapo hata kabla ya wageni kufika.

5. Historia ya Kilwa

Historia ya Kilwa Kisiwani na Kilwa Kivinje inahusisha majina ya utani ya masultani wa kwanza. Kwa mfano, Ali Ibn Husein alitwa Nguo nyingi, na mwanawe Mohamed Ibn Ali alitwa Mkoma watu. Vilevile, Tait Ibn al-Husein alitwa Hasha Hazifiki. Majina haya ya utani, ambayo ni ya Kiswahili, yanathibitisha kuwepo kwa lugha ya Kiswahili tangu karne ya 10 au ya 11 B.K.

6. Ushahidi wa Ibn Batuta (Karne ya 14)

Ibn Batuta alifika Pwani ya Afrika Mashariki mwaka 1331 B.K. Alisafiri kutoka Mogadishu kwenda Kilwa kupitia Mombasa. Alipofika Kilwa, alikutana na washairi wenyeji walioundika mashairi na tenzi kwa lugha ya Kiswahili. Ushairinimwanga mwingine unaoonesha kuwa Kiswahili kilikuwapo hata kabla ya ujio wa Waarabu.

7. Ushahidi wa Ushairi wa Kiswahili

Ushairi wa Kiswahili ni ushahidi mkubwa wa kihistoria. Utendi wa Fumo Liyongo ulitungwa na Mohamed bin Abubakar kunako miaka ya 1160 – 1204. Utendi huu wenye beti 234 ulitungwa kwa lahaja za Kiswahili za Kiamu na Kimvita. Hapa kuna mfano wa beti za Utendi wa Fumo Liyongo:

Hadithi niwandikiye, Ya ajabu musiklye, Yalofiri amrive, Mupate kufahamiya.

Vilevile, kuna utenzi wa Tambuka uliotungwa kunako miaka ya 1700, na utenzi wa Mwanakupona uliotungwa kunako miaka ya 1850 kwa lahaja ya Kipate. Tenzi hizi za kale ni uthibitisho kwamba Kiswahili ni lugha ya Kibantu kwa kuwa kilitumika hata kabla ya ujio wa wageni.

Kwa mujibu wa ushahidi wa kihistoria uliokwishapimwa hapo juu, ni dhahiri kuwa Kiswahili ni lugha ya Kibantu. Ushahidi huu unatokana na vyanzo mbalimbali vya kiteja na kiandishi ambavyo vinaonyesha kuwa lugha ya Kiswahili ilikuwapo tangu karne ya kwanza ya Majilio ya Masih, yaani karne moja kabla ya wageni kufika katika Pwani ya Afrika Mashariki. Vyanzo hivyo ni pamoja na Periplus of the Erythrean Sea, Al-Masudi, Al-Idrisi, Marco Polo, historia ya Kilwa, Ibn Batuta, na hasa ushairi wa Kiswahili wa kale.

Katika maisha ya kila siku Tanzania, ubantu wa Kiswahili unalingana na utumiaji wa maneno ya asili ya Kibantu katika mawasiliano. Kwa mfano, unaponunua mboga sokoni au kwenye soko la mtaa, maneno kama mboga, viazi, na nyanya ni maneno ya asili ya Kibantu ambayo yameendelea kutumiwa tangu nyakati za kale hadi leo. Hii inathibitisha kwamba lugha ya Kiswahili ilikuwa ikizungumzwa na wenyeji hapa kabla ya wageni kufika, na ndio maana tunaweza kusema kwa uhakika kwamba Kiswahili ni lugha ya Kibantu.