Ushahidi wa msamiati ni mojawapo ya dalili muhimu za kuthibitisha kuwa Kiswahili ni lugha ya Kibantu. Tofauti na nadharia zinazodai kuwa Kiswahili ni Kiarabu au lugha chotara, tafiti mbalimbali zimeonesha kuwa asilimia kubwa ya msamiati wa Kiswahili ina asili ya Kibantu.

Kwa mfano, Maganga (1997) alifanya utafiti kwa kuchunguza maneno 9,179 ya Kiswahili. Matokeo yalionyesha kwamba asilimia 60 ya maneno yote yanayoweza kuandikwa na kutamkika katika Kiswahili yana asili ya lugha za Kibantu; asilimia 30 ni ya Kiarabu na asilimia 10 ni ya lugha zingine za kigeni kama Kiingereza, Kijerumani, na Kireno.

Vilevile, Malcolm Guthrie (1971) alichunguza maneno 22,000 kutoka lugha 200 za Kibantu. Alibaini kuwa maneno 2,300 yamo katika lugha mbalimbali za Kibantu na Kiswahili kikiwemo. Aidha, mashina ya maneno 500 ya Kiswahili yamo katika lugha zingine za Kibantu kama ifuatavyo: Kiluba 54%, Kiwemba 54%, Kikongo 44%, Kiswahili 44%, na Kisukuma 41%.

Muundo wa Miziwi na Mashina ya Maneno

Lugha za Kibantu, pamoja na Kiswahili, zina muundo maalum wa miziwi wa vitenzi. Mzizi wa vitenzi katika lugha hizi una muundo wa KIK (Konsonanti-Irabu-Konsonanti). Tazama jedwali lifuatalo:

Kwa upande wa mashina ya maneno, muundo ni KIKI (Konsonanti-Irabu-Konsonanti-Irabu). Mifano ni kama ifuatayo:

Mifano hii inaonesha wazi kuwa muundo wa miziwi na mashina ya maneno ya Kiswahili hufanana sana na ile ya lugha zingine za Kibantu.

Vitenzi vya Kiswahili na vya lugha zingine za Kibantu vina sifa nyingi zinazofanana. Sifa hizi ni pamoja na mwanzo wa vitenzi, miisho, mnyambuliko, na uambatizi.

Mwanzo wa Vitenzi

Vitenzi vyote vya Kiswahili na vile vya lugha zingine za Kibantu huanza na viambishi awali vya nafsi. Kwa mfano:

Miisho ya Vitenzi

Vitenzi vingi vya Kiswahili na lugha zingine za Kibantu huishia na irabu -a katika hali ya uycinakwenda. Mifano:

Uambatizi wa Vitenzi

Vitenzi vya lugha zingine za Kibantu vinaweza kupokea viambishambatizi kama ilivyo katika Kiswahili. Mifano ya uchanganuzi:

Kiswahili: anacheza

• a- = kiambishi cha nafsi ya tatu umoja
• na- = kiambishi cha wakati uliopo
• chez- = mzizi
• a = kiambishi tamati

Kihaya: nazana

• n- = kiambishi cha wakati uliopo
• a- = kiambishi cha nafsi ya tatu
• zan- = mzizi
• a = kiambishi tamati

Katika lugha ya Kiswahili na lugha zingine za Kibantu, nomino hupangwa katika makundi yaitwayo ngeli za nomino. Hii hujidhihirisha katika maumbo ya umoja na wingi, na upatanisho wa kisarufi.

Maumbo ya Nomino

Mifano ya ngeli za nomino kwa kigezo cha maumbo ya majina:

Upatanisho wa Kisarufi

Upatanisho wa kisarufi kati ya nomino, vivumishi, na vitenzi ni sawa katika Kiswahili na lugha zingine za Kibantu:

Muundo wa tungo za Kiswahili na lugha nyingine za Kibantu hufanana sana. Katika kirai nomino (KN) na kirai kitenzi (KT), mpangilio ni sawa:

Ushahidi wa kiisimu uliowezeshwa hapo juu unathibitisha wazi kuwa Kiswahili ni lugha ya Kibantu. Vipengele vya msamiati, vitenzi, ngeli za nomino, na muundo wa tungo vinaonyesha kufanana kubwa kati ya Kiswahili na lugha zingine za Kibantu. Kwa hiyo, tunaweza kusimama kwa ujasiri kuwa Kiswahili, ingawa kimeokota maneno mengi kutoka lugha mbalimbali, kina asili ya Kibantu na ni lugha mojawapo ya familia ya lugha za Kibantu.

Katika maisha ya kila siku hapa Tanzania, kujua kwamba Kiswahili ni lugha ya Kibantu kunatusidia kuelewa vyema lugha zingine za kienyeji kama Kikuyu, Kijita, au Kihaya. Kwa mfano, unaponunua mboga sokoni na muuzaji akionyesha kitu kwa kutumia neno la kienyeji, unaweza kuelewa haraka kwa sababu muundo wa maneno na maana yake huwa unafanana na Kiswahili — hii ni muhimu katika biashara ya kila siku kwenye masoko ya Wilaya ya Musoma au Mwanza.