Kujadili kukua na kuenea kwa Kiswahili katika nchi za Afrika Mashariki baada ya uhuru

Kukua na kuenea kwa Kiswahili baada ya uhuru katika nchi za Afrika Mashariki

Utangulizi

Kukua kwa lugha kunamaanisha kuongezeka kwa msamiati na nyuga za matumizi ya lugha hiyo, huku kuenea kwa lugha kunamaanisha kuongezeka kwa maeneo ya kijiografia ambayo hapo awali hayakukuwa yakitumia lugha ile. Baada ya uhuru, nchi nyingi za Afrika Mashariki zilichukua hatua mbalimbali za kukuza na kueneza lugha ya Kiswahili. Katika somo hii, tutajadili jinsi Kiswahili ilivyokua na kuenea katika nchi za Tanzania, Kenya, Uganda, na nchi nyingine za Afrika Mashariki baada ya kupata uhuru.

Tanzania baada ya uhuru

Hatua za serikali

Baada ya Tanganyika kupata uhuru mwaka 1961, Serikali ya Rais Julius K. Nyerere ilichukua hatua mbalimbali za kukua na kueneza Kiswahili:

• Kutangaza Kiswahili kuwa lugha ya taifa na rasmi: Mnamo Februari 1963, Serikali ilitangaza Kiswahili kuwa lugha ya taifa na lugha rasmi itakayotumika katika shughuli zote za kiserikali. Visiwani Zanzibar, hatua sawa ilichukuliwa siku tisa baada ya Mapinduzi ya mwaka 1964.

• Kiswahili katika utawala: Serikali ilitoa agizo kwamba watumishi wote wa serikali wanaojiriwa wanaweza kutumia Kiswahili katika mawasiliano yao na wananchi. Mnamo mwaka 1974, Katibu Mkuu wa Ofisi ya Rais alitoa waraka maalum wa kuhimiza matumizi ya Kiswahili katika ofisi za serikali.

• Kiswahili katika elimu: Mfumo wa elimu ulibadilika mwaka 1967 baada ya Azimio la Arusha. Kiswahili kilitangazwa kuwa lugha ya kufundishia masomo yote katika elimu ya msingi. Katika elimu ya sekondari, Kiswahili kilitangazwa kuwa somo la lazima.

• Vyombo vya habari: Redio Tanzania na magazeti kama Uhuru na Mzalendo yalikuwa vikifanya kazi kubwa ya kutoa habari kwa Kiswahili. Baada ya sera ya soko huria, vituo vya redio vya kibinafsi vilianzishwa kama Radio One Stereo, Radio Free Africa, na mengine mengi.

Vyombo vya kukuza Kiswahili

Serikali iliunda vyombo maalum vya kukua na kueneza Kiswahili:

• Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI): Iliundwa mwaka 1964 chini ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Ilichapisha kamusi mbalimbali kama Kamusi ya Kiswahili Sanifu na jarida la Kiswahili.

• Baraza la Kiswahili la Taifa (BAKITA): Lilianzishwa mwaka 1967 kwa sheria. Linasimamia matumizi ya Kiswahili fasaha, kufanya tafiti, na kutoa huduma za tafsiri.

• Taasisi ya Taaluma za Kiswahili (TATAKI): Iliundwa mwaka 2009 kwa kuunganisha TUKI na Idara ya Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.

Kenya baada ya uhuru

Kenya ilipata uhuru mwaka 1963. Ingawa hakukuwa na sera wala sheria iliyohalalisha Kiswahili kuwa lugha ya taifa, Wakenya walikubali Kiswahili kama lugha ya mawasiliano, biashara, na utawala.

Hatua muhimu

• Rais Jomo Kenyatta: Mnamo mwaka 1964, Rais Kenyatta alihutubia Bunge kwa Kiswahili. Mwaka 1974, alitangaza Kiswahili kuwa lugha ya taifa na Bunge lilipitisha uamuzi wa kutumia Kiswahili katika vikao vyake.

• Mabadiliko ya katiba: Mwaka 2010, katika mabadiliko ya katiba, Kiswahiliilitambuliwa kuwa lugha ya taifa katika ibara ya saba ya katiba.

• Kiswahili katika elimu: Tume mbalimbali ziliundwa kushughulikia lugha katika elimu. Mwaka 1985, Kiswahili kilifanywa kuwa somo la lazima la kutahiniwa katika shule za msingi na upili.

• Vyombo vya habari: Shirika la Utangazaji la Kenya (KBC) linatoa matangazo kwa Kiswahili. Magazeti kama Taifa Leo na Kenya Leo yana sehemu za Kiswahili.

Vyombo vya kukuza Kiswahili

• Chama cha Kiswahili cha Taifa (CHAKITA): Kilianzishwa mwaka 1998 kama jukwaa la wapenzi wa Kiswahili.
• Idara ya Kiswahili katika vyuo vikuu: Chuo Kikuu cha Nairobi na Chuo Kikuu cha Kenyatta zina idara za Kiswahili zinazofundisha lugha hiyo.

Uganda baada ya uhuru

Uganda ilipata uhuru mwaka 1962. Tofauti na Tanzania na Kenya, matumizi ya Kiswahili yalikuwa madogo huko.

Mabadiliko ya hadhi ya Kiswahili

• Rais Milton Obote: Alikusudia kukifanya Kiswahili kuwa lugha ya taifa, lakini lengo halikufanikiwa kutokana na upinzani kutoka kwa chama cha Kabaka Yekka kilichopendelea lugha ya Kiganda.

• Rais Idi Amin: Mwaka 1971, Idi Amin alitangaza Kiswahili kuwa lugha ya taifa. Aidha, mwaka huo huo, idhaa ya Kiswahili ilianzishwa katika Redio Uganda.

• Rais Yoweri Museveni: Baada ya kuingia madarakani mwaka 1986, Kiswahili kilipata mwamko mpya. Mwaka 2005, Bunge liliamua Kiswahili kuwa lugha rasmi sambamba na Kiingereza.

• Kiswahili katika elimu: Kinasomwa katika shule za msingi, vyuo vya ualimu, na vyuo vikuu kama Makerere na Kyambogo.

Nchi nyingine za Afrika Mashariki

Rwanda

Baada ya uhuru mwaka 1962, Kiswahili kilikuwa na umaarufu mdogo. Lakini baada ya mauaji ya kimbari mwaka 1994, Wanyarwanda wengi walibadilisha mtazamo wao kuhusu Kiswahili. Kwa sasa, Kiswahili kinafundishwa katika shule nyingi za msingi na sekondari.

Burundi

Burundi ilipata uhuru mwaka 1962. Serikali ilichukua hatua za kukifanya Kiswahili kuwa lugha rasmi. Kinasomwa katika shule za msingi na sekondari, na kinatumika katika biashara na utalii.

Sudani Kusini

Baada ya uhuru mwaka 2011, Kiswahili kimepata umaarufu kutokana na: wakimbizi waliorudi kutoka nchi za Afrika Mashariki, wanafunzi waliosoma katika nchi jirani, na biashara za mipakani.

Sababu za kukua na kuenea kwa Kiswahili

1. Hatua za serikali: Kutangazwa kwa Kiswahili kuwa lugha ya taifa na lugha rasmi
2. Kiswahili katika elimu: Kufundishwa kama lugha ya kufundishia na somo la lazima
3. Vyombo vya habari: Redio, televisheni, magazeti, na mitandao ya kijamii
4. Biashara: Lugha ya mawasiliano ya biashara katika eneo la Afrika Mashariki
5. Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC): Kuwa nchi mwanachama kunachangia matumizi ya Kiswahili

Changamoto

• Upinzani wa lugha za kikabila
• Kiingereza kuendelea kutumiwa katika sekta mbalimbali
• Ukosefu wa vyombo maalum vya kukua na kueneza Kiswahili (hasa Uganda)
• Ukosefu wa walimu wenye ujuzi na vifaa vya kufundishia

Mifano ya kazi

Mfano 1: Katika Tanzania, Rais John Magufuli alikuwa akihutubia mkutano wa Umoja wa Afrika kwa Kiswahili mwaka 2017 huko Addis Ababa, Ethiopia. Hii ilionyesha umuhimu wa kiswahili kimataifa.

Mfano 2: Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kiliwaanzisha mafunzo ya Kiswahili kwa wageni mwaka 1970. Kwa sasa, wanafunzi wengi kutoka nchi mbalimbali wanasomea Kiswahili huko.

Matumizi katika maisha ya kila siku

Kiswahili kilichokuwa kinakua na kuenea baada ya uhuru kina jukumu muhimu katika maisha ya kila Mtanzania. Kwa mfano, unapokwenda sokoni kununua mbogamboga au kuingia hospitali kupata huduma, wafanyakazi wa_ofisi za serikali wanatumia Kiswahili katika kukujibu. Aidha, unaposikiliza redio au kutumia simu yako ya mikononi kupitia programu za WhatsApp au mitandao ya kijamii, unatumia Kiswahili uliojifunza shuleni — hii ni mojawapo ya matokeo ya juhudi za serikali baada ya uhuru za kukuza na kueneza lugha hii.