Maadili ni kanuni, miongozo na taratibu zilizowekwa na jamii ili kusimamia mienendo na tabia za watu zinazokubalika katika jamii husika. Maadili huathiri maamuzi, tabia na uhusiano wa watu katika maisha ya kila siku.

Misingi ya maadili ni pamoja na:

• Heshima – kujithamini na kuwathamini wengine, mali na mazingira yao
• Utii – kukubali maagizo au majukumu aliyopewa mtu aliye juu
• Haki na usawa – kuwapa watu furaha, uhuru, na kuwakinga dhidi ya ubaguzi
• Uwajibikaji – kutimiza majukumu kikamilifu na kwa wakati
• Uaminifu – kuwa mnyoofu na kuwa na tabia njema inayokubalika
• Uwazi – kujua mambo ya kimasomele yanayotokea katika jamii

Mitazamo ni maoni au mtazamo aliyo nao mwandishi au mtunzi wa kazi ya fasihi kuhusu jambo fulani. Mitazamo hiyo inaweza kuwa chanya (myung'unye) au hasi (mchafu). Watunzi husawiri mitazamo yao kupitia:

• Akisthahi ya wahusika
• Lugha iliyotumika
• Dhamira za kazi
• Muundo wa kazi

Bongo fleva ni utanzu wa fasihi ambao husambaa haraka kupitia redio, runinga na mitandao ya kijamii. Kupitia nyimbo hizi, mitazamo mbalimbali huwa inajitokeza.

Hatua za kuchambua mitazamo katika bongo fleva:

1. Sikiliza au tazama wimbo kwa makini
2. Tambua dhamira kuu ya wimbo (ujumbe mfupi wa kazi)
3. Chambua maadili yanayojitokeza – k.m. heshima, uaminifu, uwajibikaji
4. Tathmini lugha iliyotumika – inaonyesha maadili au makosa gani?
5. Pima uhusiano kati ya mitazamo ya mtunzi na imani za jamii
6. Toa mtazamo wako binafsi kuhusu wimbo huo

Mfano: Wimbo unaosema kuhusu umuhimu wa elimu unaweza kuwa na mitazamo chanya kama vile: "Elimu ndiyo chavi ya maisha" – hii inaonyesha mtazamo wa kuheshimu elimu na kuhimiza vijana kusoma. Kinyume, wimbo wenye lugha mbaya au wenye kuhamasisha uasherati una mitazamo hasi kwa jamii.

Mashairi hutumia lugha ya kisanii kubeba mitazamo ya mwandishi. Katika ushairi, mitazamo huwa inajitokeza kupitia:

• Methali na viwakilishi vya kisanii
• Sauti ya msemaji – anayekosoa au anashangilia
• Dhamira ya shairi
• Muundo wa kashida na ubeti

Mfano kutoka kitabu:

Katika shairi la "Shujaa haogopi kitu kilicho halali yake," mitazamo inayojitokeza ni ile ya kuheshimu haki, kukataa dhuluma, na kushika msimamo wa kiyama. Msemaji anawaonyesha watu wanaostadi kama "shujaa" wanafaa kuzingatia maadili kama heshima, uadilifu, na kulinda haki ya wengine.

Hatua za kuchambua:

1. Soma kwa makini – pisha kila beti
2. Tambua dhamira – kuna ujumbe gani?
3. Chambua lugha – methali, taswira, viwakilishi
4. Tambua maadili yanayoonekana
5. Linganis na imani za jamii – kuna uhusiano gani?
6. Toa mtazamo wako – unakubaliana na msemaji au la?

Tamthiliya ni utanzu ambao huchora maisha halisi ya jamii. Mitazamo hujitokeza kupitia:

• Mazungumzo ya wahusika
• Matendo ya wahusika
• Muktadha wa matukio
• Athari za matukio kwa wahusika

Mfano: Katika kipande cha tamthiliya cha "Huka," tunapata mitazamo mbalimbali:

• Ngahinyana anawakilisha mtazamo wa kukasirika na kuhukumu kabla ya kugundua ukweli
• Mama Huka anawakilisha mtazamo wa kuwalea watoto kwa adabu
• Huka anawakilisha mtoto anayehitaji mshikamano wa familia

Hatua za kuchambua:

1. Soma au tazama tamthiliya
2. Tambua wahusika wakuu
3. Chambua mitazamo ya kila mhusika – ana mtazamo gani kuhusu jambo fulani?
4. Pima uhusiano kati ya mitazamo na maadili ya jamii
5. Chambua athari za mitazamo hayo kwenye jamii

Kuna uhusiano mkubwa baina ya mitazamo iliyomo katika kazi za fasihi na matendo ya wanajamii. Watunzi huchukua mitazamo kutoka maisha halisi na kuirudisha tena katika kazi zao. Hivyo:

• Mitazamo chanya inaposawiriwa vizuri, husaidia kuboresha maisha
• Mitazamo hasi inaposawiriwa, inaweza kuathiri vibaya jamii
• Wanafunzi wanapaswa kuchambua kwa mizani – kuchukua chanya na kukataa hasi

Katika maisha ya kila siku hapa Tanzania, utaweza kutumia maarifa haya unaposikiliza nyimbo za bongo fleva au kutazama tamthiliya za runinga. Kwa mfano, unaposikia wimbo wa Bongo Fleva unaohimiza elimu au kuhusu umuhimu wa kazi, unaweza kuchambua mitazamo ya msanii na kujua kama inalingana au kukinzana na maadili ya jamii yako. Hii ni muhimu hasa unapokuwa unachagua nyimbo au vipindi unavyovitazama, kujua ni mitazamo ipi inafaa kuchukuliwa na ipi inapaswa kukataliwa.