Mfumo wa dini na imani

Jamii za Kitanzania kabla ya ukoloni zilikuwa na imani za dini za jadi ambazo zilijumuisha:

• Kuzabudu mizimu na miungu – imani ya kwamba kuna nguvu za kiroho zinazoathiri maisha ya watu
• Matambiko – shughuli za kidini zilifanyika muda wote, si kwa ratiba maalum
• Mawasiliano na mizimu – kwa njia ya wagunga wa jadi, ramli na sadaka

Mfumo wa elimu

Elimu ilitolewa kwa njia ya kawaida, isiyo rasmi. Vijana walifundishwa kupitia:

• Masimulizi ya mdomo na ngoma
• Mila na desturi za kijamii
• Shughuli za kiuchumi kama kilimo, ufugaji na uvuvi

Elimu haikuwa ya kibinafsi bali ya jamii nzima, na kila kizazi kilipitisha maarifa kwa kizazi kinachokuja.

Mfumo wa kijamii na uchumi

• Ushiriki wa mali – ardhi ilikuwa ya jamii nzima, si ya mtu binafsi
• Usawa – kila mtu alikuwa na nafasi sawa katika jamii
• Umoja na mshikamano – kila mtu alitegemea mwenzake

Hii ilikuwa tofauti na mifumo ya wageni iliyokuja baadaye.

Waarabu na Wajemi (Mashariki ya Kati)

Waarabu na Wajemi walipita pwani ya Tanzania tangu karne ya 8 na kueneza:

• Dini ya Kiislamu – ibada ilifanyika msikitini, na imani ilikuwa ya mtu binafsi tofauti na dini za jadi
• Mfumo wa elimu rasmi – madrasa zilijengwa kwa ajili ya kufundisha elimu ya Kiarabu
• Mfumo wa uchumi wa umiliki binafsi – watu binafsi walimiliki ardhi na mali

Wareno (Ulaya)

Wareno walifika pwani ya Tanzania mwaka 1498 na kuleta:

• Dini ya Kikristo – ibada ilifanyika kanisani
• Mfumo wa utawala wa kikoloni – madaraka makubwa yalikuwa mikononi mwa wachache
• Mifumo ya kibinafsi – kuhimiza umiliki wa mali binafsi

Jamii nyingine za Afrika

Jamii za Wanyamwezi, Wayao, Wahehe na nyinginezo zilikuwa na:

• Mifumo ya utawala ya kijadi iliyoegemea ukoo na kabila
• Biashara ya masafa marefu iliyochangia kuibuka kwa matabaka

Sheria na kanuni

Mifano ya kazi: Tofauti za kimaadili kati ya jamii

Mfano: Katika jamii za Kitanzania, elimu ilikuwa ya kawaida na kila mtu alipata maarifa sawa. Lakini Waarabu walipozima, walijenga madrasa ambazo elimu ilikuwa ya watu wachache tu. Wareno walipokuja, walijenga shule za kigeni ambazo zilifundisha elimu ya nadharia kwa kipindi maalum, tofauti na mfumo wa kawaida wa jamii.

Hii ilisababisha:

• Kuibuka kwa matabaka ya elimu
• Tofauti kati ya walioelimika na wasioelimika
• Kubadilika kwa mfumo wa upatikanaji wa maarifa

Maadili ya kijamii

• Jamii za Kitanzania: Umiliki wa mali kwa pamoja, usawa, na kushirikiana
• Waarabu/Wajemi: Umiliki wa mali kwa binafsi, lakini kujitolea kwa jamii ya Kiislamu
• Wareno: Ubinafsi mkubwa, kushindana binafsi

Chanya

• Kuenea kwa lugha ya Kiswahili
• Kuongezeka kwa elimu na maarifa mapya
• Maendeleo ya biashara na miji

Hasi

• Kudaifika kwa mila na desturi za Kitanzania
• Kuibuka kwa matabaka ya kijamii
• Kubadilika kwa mfumo wa umiliki wa mali
• Kuingia kwa bidhaa zisizokubaliana na maadili kama pombe na sigara

Kabla ya ukoloni, jamii za Kitanzania zilikuwa na mifumo ya maadili iliyotegemea umoja, ushiriki na mila za jadi. Uhusiano na Waarabu, Wajemi, Wareno na jamii nyingine za Afrika, ulileta mabadiliko makubwa katika nyanja zote za maisha. Mabadiliko hayo yalikuwa na manufaa na madhara kwa jamii za Kitanzania, na yanaendelea kuonekana katika jamii ya Tanzania hadi leo.

Katika maisha ya kila siku Tanzania, unaweza kuona athari za uhusiano huu wa mifumo ya maadili. Kwa mfano, unapotoka sokoni Unguja au Tabora, utakuta watu wanaoga kwenye masoko wakiwa na mavazi tofauti – baadhi wanavaa kanzu na kofia (maadhili ya Kiarabu), wengine wanavaa nguo za kibeni (maadhili ya asili), na wengine wanavaa jeans na shati (maadhili ya Ulaya). Pia, katika masuala ya mahakama, Tanzania hutumia sheria mchanganyiko wa sheria za kikoloni, sheria za Kiislamu na sheria za jadi za Kitanzania. Hii inaonesha jinsi mifumo ya maadili ilivyochanganyika kutokana na uhusiano wa historia.