Familia ndiyo ilikuwa taasisi ya kwanza na muhimu zaidi katika kusimamia maadili kabla ya ukoloni. Wazazi au kiongozi wa familia walikuwa walimu wa kwanza wa watoto kuhusu maadili.

Majukumu ya familia katika kusimamia maadili

• Kufundisha maadili ya msingi: Watoto walifundishwa maadili kama kuwa na tabia njema, upendo, heshima, ushujaa, uhodari na kufanya kazi kwa bidii.
• Kutoa maelekezo: Maelekezo yalitolewa kwa njia ya mdomo, kufanya kazi pamoja na watoto, na kutumia simulizi za hadithi na matukio muhimu ya kimaadili.
• Kutoa adhabu: Wazazi walitoa adhabu, maonyo au maelekezo pale watoto walipokosa kuzingatia maadili ya familia au jamii.

Mfano: Katika jamii ya Wahaya, vijana wa kiume waliofikisha umri wa balche walipelekwa porini kufunzwa maadili na utamaduni wa Kihaya kupitia mfumo uliitwa Omuteko. Hapa familia ilishirikiana na viongozi wa kijamii katika kuhakikisha vijana wanafundishwa maadili ya kijamii.

Ukoo ulitokana na familia kadhaa zenye uhusiano wa damu moja na ulikuwa taasisi kubwa baada ya familia katika kusimamia maadili.

Majukumu ya ukoo

• Kuchagua kiongozi: Ukoo ulimchagua mmoja miongoni mwa wazee kuwa kiongozi ambaye alipewa majukumu ya kusimamia shughuli zote za utawala, sherehe za dini, na kushauri au kutatua migogoro.
• Kusimamia sheria za ndoa: Kiongozi wa ukoo alisimamia shughuli zote za ndoa na kuhakikisha maadili ya jamii yanafuatwa.
• Kutoa adhabu: Iwapo maadili yalivunjwa, kiongozi alisimamia utoaji wa adhabu kwa mhusika.

Sifa za kiongozi wa ukoo: Kuwa na ujuzi wa uganga, ushujaa, busara, hekima, uelewa mzuri wa historia ya ukoo, na kujua mipaka ya ardhi ya ukoo.

Kabila lilikuwa taasisi kubwa zaidi ya ukoo na lilikuwa na kanuni za kijamii ambazo zilitoa msingi wa maadili.

Kazi za kabila katika kusimamia maadili

• Kutoa utambulisho wa kiutamaduni: Kabila lilitoa utambulisho ambao ulisimamia matendo yote ya kimaadili na yasiyo ya kimaadili.
• Kusimamia mila na desturi: Kila kabila lina mila na desturi zake ambazo zinaangalia maslahi ya koo zote.
• Kutoa sheria na taratibu: Kabila liliongoza jamii kupitia sheria, taratibu, miiko na miongozo mbalimbali.

Mfano: Katika kabila la Wamasai, rika la wazee lilikuwa kundi la juu kabisa ambalo lilianza umri wa miaka 40. Miongoni mwa kazi za wazee hawa ilikuwa kusimamia maadili, kusuluhisha migogoro, na kufanya uamuzi muhimu kuhusu jamii. Kiongozi mkuu wa rika la wazea alitwa Olaboni na alikuwa na mamlaka makubwa ya jamii nzima ya Kimasai.

Dini za jadi zilikuwa sehemu muhimu ya maisha ya kiroho na kijamii na zilikuwa msingi wa maadili katika kuwafundisha watu kuhusu mema na mabaya.

Mchango wa dini za jadi katika kusimamia maadili

• Kufundisha maadili msingi: Dini ziliwafundisha watu kuhusu upendo, uaminifu, huruma, haki, utunzaji wa mazingira na wajibu wa kuwasaidia wengine.
• Kufanya matambiko: Matambiko yaliongozwa na wazee wa koo na yalilenga kutimiza ibada na kuwafunza watu maadili.
• Kutunza mazingira: Miti mikubwa na misitu minene ilitumika kwa matambiko na haikuruhusiwa mtu kuingia bila ruhusa maalum ili kuhifadhi mazingira.

Mfano: Katika jamii ya Wakushito, uongozi wa ukoo ulikuwa mikononi mwa baraza la wazee ambao walikuwa na jukumu kubwa katika kusuluhisha migogoro, kufanya matambiko na kusimamia maadili za dini.

Elimu ya jando na unyago ilikuwa sehemu muhimu ya kukuza maadili na malezi ya vijana kabla ya ukoloni.

Lengo la jando na unyago

• Kuwawarithisha ujuzi na maadili: Vijana walifundishwa ujuzi, mila, desturi, sheria na maadili mbalimbali ili waendane na mazingira ya jamii.
• Kufundisha majukumu ya kijinsia: Wavulana walifundishwa ujasiri, uaminifu na kutunza familia; wasichana walifundishwa ustadi wa kazi za nyumbani na majukumu ya familia.
• Kujenga nidhamu: Vijana walifundishwa kujiamini, kufanya kazi kwa bidii, kuzingatia maadili, na kuheshimu watu wengine.

Mfano: Katika jamii ya Wapare, vijana walipatiwa elimu ya maadili na mambo ya utamaduni kama vile kujua kazi za kilimo na mazingira. Elimu hii ilitolewa kwa vitendo zaidi kuliko nadharia, na haikuwa na majengo rasmi ya madarasa kama sasa.

Mifumo ya kusimamia maadili ilichangia kwa kiwango kikubwa katika maendeleo ya jamii za Kitanzania kabla ya ukoloni kwa:

• Kujenga umoja na mshikamano baina ya wanajamii
• Kuhakikisha amani na usalama katika jamii
• Kuchochea ushirikiano katika shughuli za uzalishaji mali
• Kuweka kanuni na taratibu za kijamii ambazo zilisaidia kutatuwa migogoro

Katika maisha ya kila sasa, wanajamii wa Tanzania wanatumia mifumo ya kusimamia maadili iliyobuniwa na babu zetu. Kwa mfano, katika harusi za kienyeji, familia na ukoo huwa wanashirikiana katika kuchagua mpenzi mwenye maadili mema kulingana na mila na desturi za kabila. Hii inaonyesha kwamba mifumo ya kusimamia maadili ya zamani bado ina jukumu muhimu katika jamii za kisasa za Tanzania.