Maendeleo ya jamii ni mchakato wa kuongeza uzalishaji mali na uwezo wa binadamu kuboresha maisha yake. Maendeleo yanahusisha ongezeko la uwezo wa jamii kubadilisha uhusiano wake na jamii nyingine na kushiriki vyema katika mchakato wa mabadiliko. Pia, yanahusisha ongezeko la uwezo wa jamii kuhusisha sekta mbalimbali za uzalishaji mali, kujiongoza kwa amani na kuhimili mabadiliko.

Elimu ya Jadi

Elimu ya jadi ilikuwa kichocheo kikubwa katika kufanikisha shughuli za maendeleo ya jamii. Elimu ilijikita katika kuwajengea watoto umahiri wa maarifa, stadi, maadili, utamaduni na utaratibu wa maisha yao ya kila siku.

Elimu ya jadi ilitolewa kwa njia ya jando (kwa wavulana) na unyago (kwa wasichana). Katika jando, mafunzo yaliwaclekeza watoto wa kiume kujiamini, kufanya kazi kwa bidii, kuzingatia maadili, kuwaheshimu watu wengine, kuwa shupavu, uwajibikaji na majukumu ya kuilinda familia, ukoo na kabila. Kwa mfano, jamii za Wazaramo, Wakurya, Wayao, Wamasai na Wapare zilitumia jando na unyago kuwafundisha watoto wao.

Muda wa mafunzo ya elimu ya jadi ulitofautiana kulingana na jamii husika. Kwa wastani, elimu ya unyago ilidumu kwa miezi mitatu na kufanyika baada ya mavuno. Lengo la elimu ya jadi lilikuwa kutengeneza jamii bora na kuongeza ubunifu katika sekta mbalimbali za uzalishaji mali.

Huduma za Afya

Huduma za afya zilikuwa kichocheo muhimu katika kuziamsha shughuli za maendeleo. Tangu zamani, kila jamii ilikuwa na mifumo yake ya utoaji wa tiba. Wataalamu wa afya wa jamii hizi walikuwa wabobeza katika tiba. Baadhi yao walifanya ramli ili kuangalia dalili za ugonjwa.

Kwa mfano, jamii za Wabena, Wahehe, Wakinga na Wapangwa kutoka mikoa ya Iringa na Njombe walikuwa na utaratibu wao wa utabibu. Kabla mgonjwa hajatibiwa, alifanyiwa ramli. Kwa wale wenye ugonjwa mkubwa, walipelekwa kwenye misitu kama Nyumbanitu kwa matibabu zaidi.

Aidha, jamii za Wairaqw na Wadatoga zilibobea sana katika tiba za matumbo na kuunga mifupa. Mtu aliyevunjika mguu alitibiwa kwa kupewa supu iliyo changanywa na magome ya mti unaojulikana kama Mandagasi.

Matumizi ya Zana za Chuma

Maendeleo katika jamii za Kiafrika kabla ya ukoloni yalipata msukumo mkubwa mara tu baada ya kuhuka kwa matumizi ya zana za chuma. Chuma ilikuwa bidhaa muhimu kwa sababu:

• Kuimarika kwa shughuli za viwandani, kilimo na ufugaji
• Kuanza kwa makazi ya kudumu
• Mgawanyo wa kazi
• Kuimarika kwa zana za ulinzi na uzalishaji
• Kuanza kwa biashara

Miongoni mwa jamii zilizofua chuma ni Wapare, Wafipa, Wakcinga na Wazinja. Pamoja na kufua chuma, jamii hizi zilitengeneza zana za chuma.

Kuibuka kwa Maarifa ya Sayansi na Teknolojia

Kuibuka kwa sayansi na teknolojia kulisaabisha maendeleo katika shughuli mbalimbali za uzalishaji. Viwanada vya asilia vilivyooanzishwa ni pamoja na fani ya ususi, ufinyanzi, uhunzi, uchimbaji wa madini na ufuaaji wa chuma.

Matumizi ya zana za chuma katika kilimo kama vile majembe, munda, mashoka na mapanga kulisaidia kuongeza uzalishaji. Hatimaye, kukawa na ongezeko la Chakula ambalo lilileta ongezeko la watu na jamii yenye afya bora.

Kilimo

Kilimo kilikuwa shughuli kuu ya uchumi. Jamii zilizokuwa na mvua za kutosha na ardhi yenye rutuba zilifanya kilimo cha kudumu cha mazao ya muda mrefu kama ndizi. Maeneo hayo ni kama Kagera, maeneo ya ziwa Victoria, milima ya Kilimanjaro, Meru, Usambara na Tukuyu.

Ufugaji

Ufugaji ulichochewa sana maendeleo ya Watanzania kabla ya ukoloni. Jamii kama za Wamasai na Wadatoga zilishi kwa kutegemea ufugaji tu. Mifugo ilizalisha mbolea ya samadi iliyoisaidia kustawisha mazao. Ngozi za mifugo zilitumika kutengeneza vitu kama nguo, ngao, vitanda na ngoma.

Biashara

Biashara ilikuwa kichocheo muhimu. Mwanzoni, biashara iliendehwa kwa njia ya kubadilishana bidhaa. Biashara ilisababisha kukuwa kwa miji na kuimarika kwa zana za uzalishaji mali.

Mfumo wa Uongozi wa Ukoo

Uongozi wa ukoo ulitokana na familia kadhaa zenyе undugu au chimbuko moja. Kiongozi wa ukoo alisimamia mali zote za ukoo kama vile mashamba, mbuga, mifugo na misitu. Pia, alisimamia shughuli zote za utawala, sherehe za dini na kutatua migogoro.

Mfumo wa Uongozi wa Rika

Mgawanyo wa majukumu katika mfumo huu uliegemea katika umri na jinsi. Kwa mfano, rika la Morani katika jamii ya Wamasai lilikuwa nguvukazi ya jamii, likiwa na jukumu la kulinda mali na kuilinda jamii dhidi ya maadui. Rika la wazee lilikuwa na jukumu la kuongoza jamii na kutatua migogoro.

Mfumo wa Uongozi wa Kitemi

Kuibuka kwa mfumo wa kitemi katika karne ya 16 na 17 ilikuwa hatua kubwa ya maendeleo. Jamii za Wasukuma, Wakimbu na Wanyamwezi ndio zilikuwa na mfumo huu. Watemi walikuwa na majukumu ya kugawa mashamba, kuongoza shughuli za kufyeka mapori, kusimamia masuala ya kisiasa, na kugawa ardhi.

Mfumo wa Uongozi wa Kidola

Kuanzia karne ya 11, jamii za Kitanzania zilishuhudia kukua kwa jamii kisiasa. Mfumo huu ulikuwa na matabaka mawili: tabaka la wamiliki wa ardhi (mabwana) na tabaka la wasiomiliki ardhi (watwana). Mifumo hii ilijulikana kwa majina mbalimbali: Umwinyi pwani, Nyarubanja katika Kaskazini Magharibi wa ziwa Victoria, na Ubughire katika Kigoma.

Maadili

Maadili ni miongozo inayotawala tabia na matendo ya mtu. Miongoni mwa maadili ya jamii za Kitanzania ni pamoja na: utu, undugu na upendo, kufanya kazi kwa bidii, heshima, ushirikiano, ukarimu, na kutii sheria.

Mfano wa kazi: Maadili ya utu, undugu na upendo yalisaidia jamii kuishi kwa amani na kushiriki katika shughuli za uzalishaji mali kama kilimo, uwindaaji na ufugaji.

Imani za Dini

Imani za jadi zilisadia katika kujenga umoja, upendo, amani, heshima na mshikamano. Mila na desturi kama matambiko zilisadia katika kutengenezwa kwa sheria na taratibu za kimaadili.

Sanaa

Sanaa kama ngoma, nyimbo na michoro zilisaidia kuenza maadili na kuwahamasisha watu kushiriki katika shughuli za uzalishaji mali. Kwa mfano, Wasukuma walikuwa na ngoma ya Gugobogobo iliyohimiza kufanya kazi kwa bidii.

Jamii za Kitanzania zilikuwa na mifumo ya usimamizi wa maadili ikijumuisha:

1. Familia – Wazazi walikuwa walimu wa kwanza katika kuwafundisha watoto maadili
2. Ukoo – Kiongozi wa ukoo alisimamia shughuli zote za utawala na kuhakikisha maadili yanafuatwa
3. Kabila – Kabila lilitoa utambulisho wa kiutamaduni na kusimamia matendo yote ya kimaadili
4. Dini – Dini za jadi zilikuwa msingi wa kuwafundisha watu kuhusu mema na mabaya
5. Jando na Unyago – Vijana walifundishwa majukumu ya kijinsia na kijamii

Vichocheo vya maendeleo ya jamii za Kitanzania kabla ya ukoloni vilikuwa vya kijamii, kiuchumi, kisiasa na kiutamaduni. Elimu ya jadi na huduma za afya viliwezesha jamii kuwa na nguvukazi yenye afya. Matumizi ya zana za chuma, kilimo, ufugaji na biashara viliimarisha uchumi. Mifumo ya uongozi ya ukoo, rika, kitemi na kidola vilisimamia masuala ya kisiasa. Maadili, imani za dini na sanaa viliimarisha utamaduni. Vichocheo vyote hivi viliunda msingi wa maendeleo ya jamii za Kitanzania kabla ya ukoloni.

Leo hii, tunaweza kutumia maarifa ya vichocheo vya maendeleo katika maisha ya kila siku. Kwa mfano, ukiwa na bustani ya mboga hapa Arusha au Dodoma, unaweza kutumia Elimu ya jadi ya kilimo cha kienyeji pamoja na mbolea ya samadi kutoka kwa ng'ombe wako wa kienyeji ili kuongeza mavuno ya mboga kwa njia ya asili na ya kiuchumi. Hii inakuonyesha jinsi vichocheo vya maendeleo vilivyofundishwa na babu zetu vyenyewe vinavyoweza kutumika leo katika kilimo cha kisasa nchini Tanzania.