Ufafanuzi wa aina za maneno

NOMINO

1. Nomino ni maneno yanayotaja majina ya watu, wanyama, mahali, vitu n.k.

2. Tabia zake kimuundo:

   • Huchukua viambishi.
   • Huonyesha ngeli na idadi.
   • Hutawala kirai nomino.

3. Mifano: jua, Seif, Morogoro.

Aina za Nomino

1. Nomino za pekee – Huchukua herufi kubwa. Mfano: Nyerere, Ali, Singida, Nile.
2. Nomino za kawaida – Zinataja vitu vyenye tabia za kifaradhi. Mfano: mtoto, mtu, nyumba.
3. Nomino za jumla – Zinataja kundi la vitu. Mfano: jeshi, jamii, kundi.
4. Nomino dhahania – Zinataja vitu visivyoonekana. Mfano: njaa, furaha, upepo.

VIWAKILISHI

1. Huchukua nafasi ya nomino.
2. Hubeba tabia za kinomino: kutawala kirai na kuchukua viambishi ngeli.
3. Mifano: wewe, sisi.

Aina za Viwakilishi

1. Viwakilishi nafsi

   • Nafsi huru

     • Umoja: Mimi (I), Wewe (II), Yeye (III)
     • Wingi: Sisi (I), Ninyi (II), Wao (III)

   • Nafsi viambata (huchangamana na vitenzi)

     • Mfano: Ninakuja, Tunakuja, Unakuja

2. Viwakilishi vya kumiliki – angu, ako, enu, ake

3. Viwakilishi vya kuuliza – kipi, gani, epi

4. Viwakilishi vya kuonesha – huyu, hawa, kile

5. Viwakilishi vya msisitizo – ndiye, ndiwe, ambaye

VIVUMISHI

1. Huambatana na nomino/viwakilishi kutoa taarifa zake.
2. Huchukua viambishi ngeli.
3. Hutawala kirai vumishi.

Aina za Vivumishi

1. Vivumishi vya sifa – zuri, hodari, mkubwa
2. Vivumishi vya kuuliza – yupi?, gani?
3. Vivumishi vya kumiliki – changu, yetu, yako
4. Vivumishi vya kuonesha – hii, wale
5. Vivumishi vya idadi – wawili, wengi, kidogo
6. Vivumishi vya jina kwa jina – Mwalimu Zakia, Baba Juma
7. Vivumishi vya -a- unganifu – nyumba ya baba
8. Vivumishi vya -enye-, -enyewe- – mtoto mwenye, nyumba yenyewe
9. Vivumishi vya o-te- – nyumba yoyote
10. Vivumishi vya –ingine/-engine – kiti kingine, watu wengine

VITENZI

1. Hueleza tendo au hali ya nomino.
2. Huunda kirai tenzi, huonyesha vipatanisho vya kisanifu.

Aina za Vitenzi

1. Vitenzi vikuu – vinaweza kusimama peke yao. Mfano: anacheza.

2. Vitenzi visaidizi – husaidia kitenzi kikuu. Mfano: alikuwa anacheza.

3. Vitenzi vishirikishi – vinaonesha uhusiano wa maneno. Mfano:

   • Juma ni mchezaji
   • Mtoto yumo ndani

Aina za Vitenzi Vishirikishi

1. Vitenzi vya KUWA – alikuwa, hakuwa, ni, si
2. Vitenzi vya kuwa NA – ana, alikuwa na
3. Vitenzi vya PO, MO, KO – yupo, yumo, yuko
4. Vitenzi vya msisitizo NDI – ndiye, siye
5. Vitenzi vya msisitizo AMBA – ambaye, ambao

VIELEZI

• Vielezi hufafanua vitenzi, vivumishi auielezi vingine.

Aina za Vielezi

Vielezi vya namna – polepole, kinyumenyume

1. Vielezi vya mahali – magengeni
2. Vielezi vya idadi – mara kwa mara
3. Vielezi vya wakati – juzi
4. Vielezi vingine – vya kasoro, sababu, hali ya masharti

VIUNGANISHI

1. Maneno yanayounganisha maneno, virai, vishazi, au sentensi.
2. Mifano: na, bali, lakini, pamoja na, ama

VIHISISHI

1. Hueleza hisia au vionjo vya moyo.
2. Huambatana na alama ya mshangao.
3. Mifano: Ah!, Oya!, Oh!, Masalale!, Alaa!