Nadharia ya fasihi

1. Sanaa za ghibu (muziki): Inategemea na matumizi ya ala za muziki (vifaa, sauti). Uzuri wa umbo la sanaa ya muziki upo katika kusikia. Sanaa hii hailazimishi fanani (msanii) na hadhira kuwepo mahali pamoja kwa wakati mmoja. Mtunzi hufanya kazi kwa wakati wake na hadhira husikiliza kwa wakati wake.

2. Sanaa za ufundi: Sanaa hizi hutokana na kazi za mikono. (Mfano: uchoraji, ususi, ufinyanzi, uchongaji, uhunzi, utalizi/udalizi n.k.)

   • Mfano: uchoraji hutegemea sana kuwepo kwa kalamu, karatasi, kitambaa, brashi, rangi n.k.
   • Uchongaji huhitaji mundu, gogo, tupa, n.k.

   Uzuri wa umbo na sanaa za ufundi upo katika kuona. Sanaa hii hailazimishi fanani na hadhira kuwepo mahali pamoja kwa wakati mmoja.

3. Sanaa za maonesho: Ni kazi mbalimbali za sanaa ambazo hutegemea utendaji (mfano: ngoma, maigizo, majigambo, matambiko n.k). Sanaa zilizomo kwenye kundi la sanaa za maonesho ni lazima ziwe na sifa zifuatazo:

   • Fanani
   • Dhana inayotendeka
   • Hadhira
   • Mandhari

   Sanaa za maonesho zinalazimisha fanani na hadhira kuwepo mahali pamoja kwa wakati mmoja, kwani uzuri wa umbo la sanaa hii upo katika kuona utendaji.

Sanaa hii inategemea ufundi wa matumizi ya lugha. Msanii ni lazima awe na uwezo wa kutumia vionjo vyote vya lugha (mfano: methali, misemo, tamathali za semi, nahau, vitendawili n.k).

Fasihi ni sanaa inayotumia lugha kufikisha ujumbe unaokusudiwa kwa hadhira inayokusudiwa. Sanaa hii pia hailazimishi fanani na hadhira kuwa pamoja, mahali pamoja.

1. Lugha

   Kazi zote za fasihi zinaundwa kisanaa kwa kutumia lugha inayotamkika na inayoandikika ambayo hubeba ujumbe fulani tofauti na sanaa zingine kama vile:

   • Ufinyanzi hutumia udongo
   • Uchoraji hutumia kalamu, rangi, karatasi au kipande cha nguo

2. Wahusika

   Kazi ya fasihi hulazimika kuwa na wahusika wake ambao matukio mbalimbali yanayohusu jamii inayowazungukia. Hutumika kutoa dhamira ya mwandishi. Pia hutumiwa kuwasilisha tabia za watu waliomo ndani ya jamii.

3. Mandhari

   Fasihi huwa na mandhari ambayo huonyesha tukio linapofanyika. Mandhari inaweza kuwa ya kubuni au ya ukweli.

4. Utendaji

   Utendaji hujitokeza hasa katika kazi ya fasihi simulizi ambazo hushirikisha hadhira na fanani mahali pamoja na kwa wakati mmoja. Hapa fanani huweza kuonesha matendo katika usimuliaji wake.

5. Fani na Maudhui

   Fasihi ina sehemu hizi mbili za fani na maudhui ambazo hutegemeana na hufungamana. Fani ni namna msanii anavyosema kuhusu kile kinachosemwa wakati maudhui ni kile kinachosemwa na msanii.

Usanaa wa fasihi hujitokeza katika vipengele vifuatavyo:

1. Mtindo

   Mtindo ni mbinu au njia anazotumia mwandishi katika kuwasilisha ujumbe wake kwa jamii. Huu ni mfano wa namna anavyoiambia hadithi au kuwasilisha maudhui yake, ikiwa ni pamoja na matumizi ya taswira, mifano, methali, na mbinu za uandishi. Mtindo unaweza kuwa wa aina mbalimbali kulingana na aina ya kazi ya kifasihi, kama vile riwaya, tamthiliya, mashairi, n.k.

2. Muundo

   Muundo ni mpangilio wa matukio na visa katika kazi ya kifasihi. Huu ni mpangilio wa ufanisi wa matukio, ili kutoa athari bora kwa hadhira. Muundo unahusisha kupanga matukio kwa njia ya kifasihi ili ujumbe ufikie vyema. Katika riwaya, muundo unaweza kuwa na vipengele vya utangulizi, maendeleo, kilele, na hitimisho.

3. Lugha

   Lugha ni chombo muhimu katika fasihi, na hutumika kuwasilisha ujumbe kwa wasomi au wasikilizaji. Usanaa wa lugha ni muhimu kwa sababu ina mchango mkubwa katika kuhamasisha, kuelimisha, na kuburudisha jamii. Mwandishi hutumia mbinu za lugha kama vile methali, misemo, na taswira ili kuleta athari inayokusudiwa.

4. Wahusika

   Wahusika ni watu, wanyama, au vitu vinavyohusika katika kazi za kifasihi. Wahusika huweza kuwa wa aina mbalimbali, kama vile wahusika wakuu, wahusika wa pembeni, wahusika wa kweli, au wahusika wa kufikirika. Kazi za kifasihi hutegemea wahusika ili kufikisha ujumbe na kufikisha maudhui kwa jamii.

5. Maudhui

   Maudhui ni ujumbe kuu au wazo linalozungumziwa katika kazi ya kifasihi. Maudhui yanaweza kuwa ya kijamii, kisiasa, kiuchumi, au kiutamaduni. Huu ni msingi wa kazi za kifasihi, na mara nyingi hueleza kuhusu changamoto, matatizo, au mafanikio ya jamii fulani. Mwandishi hutumia wahusika na matukio kuonyesha maudhui haya.

6. Taswira

   Taswira ni picha au picha zinazochorwa na mwandishi katika akili ya msomi au msikilizaji. Taswira hutumia maneno na mbinu za uandishi kuunda picha za kipekee zinazoweza kuathiri hisia za wasomi. Taswira hutumika kuonyesha hali, mazingira, na hali za kihisia zinazohusiana na matukio au wahusika.

Uteuzi mzuri wa "lugha"

1. Iliyojaa vionjo mbalimbali kama vile nahau, misemo, tamathali za semi, taswira na ishara.
2. Lugha inaweza kuchekesha, kukosoa, kukejeli, kubeza, kushawishi n.k.

Uundaji mzuri wa "wahusika"

Wahusika huumbwa kulingana na nia na lengo la mwandishi kwa hadhira wake.

Ujenzi mzuri wa "mandhari"

1. Kazi ya fasihi ni lazima iwe kwenye madhari maalum.
2. Mandhari ikijengwa vizuri husaidia sana kujenga hisia inayokusudiwa na mwandishi kwa hadhira wake ili iwezeshe pia kufiksha ujumbe mahsusi uliokusudiwa.

Fasihi ni Kioo

1. Fasihi ni kioo kwa kuwa fasihi inaweza kufananishwa na kioo.
2. Kioo katika maisha ya kawaida huweza kumuonesha binadamu mazuri aliyonayo au mapungufu aliyonayo ili aweze kujikubali au kujikataa.
3. Hivyo fasihi pia ina uwezo wa kuonyesha mazuri au mapungufu yaliyomo ndani ya jamii, aidha kwa jamii au kwa baadhi ya vikundi vilivyomo ndani ya jamii ambavyo huweza kuwa tofauti na mahitaji ya jamii nzima.

Udhaifu

1. Udhaifu unaojitokeza katika fasihi hii ni kwamba fasihi ina uwezo wa kuonesha mambo kama ni mabaya au mazuri lakini haina uwezo wa kuonesha njia ya kutatua matatizo hayo kamakilivyo kioo.
2. Udhaifu wa fasili ya fasihi ni hisi.

Fasihi ni Mwamvuli

1. Fasili ya fasihi ni mwamvuli ilifananishwa na mwamvuli kwa jinsi inavyoweza kumhifadhi binadamu kwa jua au mvua.
2. Lakini nadharia halisi ya fasili kufananishwa na mwamvuli ni katika uelekeo wa kwamba fasihi inauwezo wa kulinda amali za jamii zisipotee na zisiweze kurithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kizazi kingine.

Udhaifu

Fasili hii ilionesha udhaifu wa fasihi kutokuwa na uwezo wa kulinda amali za jamii yaani mila na desturi zilizopotea kwani mila na desturi ndani ya jamii huwa zinaenda na wakati na hubadilika kulingana na mahitaji ya wakati huo.

Fasihi ni Hisi

Dhana hii ilikuwa na maana kwamba kazi ya fasihi inapoletwa mtoaji/msanii ni lazima awe anaguswa na jambo fulani na ndipo aweze kuandika kazi hiyo.

Fasihi ni Kikelelezo cha Sanaa

Fasihi inatazamwa kama ni ubunifu au ufundi wa aina fulani unaojidhihirisha katika maandishi.

Udhaifu

Fasili hii huzingatia zaidi utoaji wa burudani tu na hauzungumzii lolote juu ya uelimshaji wa nini kifanyike juu ya tatizo alilolionesha msanii.

Fasihi

1. Fasihi ni sanaa inayotumia lugha ambayo msanii huitumia ili kuweza kufikisha ujumbe kwa hadhira iliyokusudiwa.
2. Fasihi huwa ina umbo timilifu. Mfano kazi ya fasihi inaweza kuwa tamthiliya (igizo), hadithi au ushairi.
3. Uhai wa lugha katika kazi ya fasihi inaongeza mvuto.
4. Lugha inaweza kupewa uhai huo kwa kutumia tamathali za semi kama vile tashibiha, tasfida, sitiari, kejeli, dhihaka, balagha, kijembe n.k.
5. Vipengele vingine vinavyotawala ufasihi ni uundaji wa wahusika, matumizi ya picha, mandhari, utendaji, n.k.

Mfano

1. Mtoto aloumbika, mara mtoto laini
2. Shingo yake ya birika, watabasamu moyoni
3. Kweli asala tamu, wajua ilivyoundwa

Fasihi ni kazi inayotokana na jamii na ipo kwa ajili ya jamii. Kazi ya fasihi na fasihi yenyewe huathiriwa na mazingira na maendeleo ya jamii.

Madhumuni

1. Fasihi hushughulikia mahusiano ya jamii, hivyo basi fasihi:
2. Hueleza ukweli wa maisha ya jamii
3. Hujenga udadisi kujielewa na kuelewa watu wengine
4. Huendeleza, hudumisha na kurithisha utamaduni wa jamii
5. Huonesha jamii njia na mitindo mbalimbali ya kujieleza
6. Huburudisha kupitia mvuto ulimo ndani ya lugha, muundo na maudhui yake
7. Huijenga jamii kifikra na kisiasa ili kuwezesha kutoa maamuzi na kuwa na msimamo wa maamuzi hayo

1. Huelimisha

   Fasihi inafundisha na kuelimisha jamii kuhusu masuala mbalimbali ya kijamii, kisiasa, na kiuchumi. Inahamasisha watu kutambua matatizo yanayowakumba na inatoa mbinu za kukabiliana na changamoto hizo. Huelimisha pia kwa njia ya kutoa maonyo, kutoa mawaidha na kuonesha mwanga wa migogoro katika jamii.

2. Huburudisha

   Fasihi hutoa burudani kwa jamii. Hii inajumuisha kazi za fasihi zinazoweza kumtuliza msomaji au mtazamaji, kumfundisha, kuhamasisha na kuburudisha. Fasihi hutoa nafasi ya kupumzika na kuondoa mawazo ya mshituko kwa jamii.

3. Huhifadhi na Kurithisha Amali za Jamii

   Fasihi inahakikisha kwamba mila, desturi, na tamaduni za jamii zinahifadhiwa na kurithishwa kwa vizazi vijavyo. Kwa njia ya fasihi, jamii inapata fursa ya kuelewa na kuthamini urithi wake wa kiutamaduni.

4. Hudumisha na Kuendeleza Lugha

   Fasihi ni chombo muhimu katika kudumisha na kuendeleza lugha. Inatumika kama njia ya kuimarisha na kuhifadhi lugha, hasa kwa kuandika na kutoa mifano halisi ya matumizi ya lugha inayofaa katika muktadha mbalimbali.

5. Huhamasisha Mabadiliko ya Jamii

   Fasihi hutumika kama chombo cha mabadiliko kwa kutoa picha halisi ya matatizo ya kijamii na kioo cha mabadiliko yanayohitajika. Kazi za fasihi zinazungumzia ukandamizaji, uonevu, na unyonyaji, na zinahamasisha hatua za kuboresha hali za kijamii.

6. Huburudisha na Kuleta Utulivu

   Fasihi inahamasisha kupumzika na kuleta utulivu kwa kuzingatia utendaji wa kifasihi kama vile urari wa mawazo, ucheshi, na mifano ya kijamii inayomwondoa mtu kwenye hali ya mkazo. Fasihi humsaidia msomaji au mtazamaji kuondokana na shida za kila siku.

1. Huelimisha

   Mwanafasihi hutumia kazi zake kuelimisha jamii kwa kutoa mawazo, kuonya, kuhamasisha, na kueneza falsafa ambazo husaidia jamii kutambua changamoto na hali zinazowakumba. Kazi za kifasihi hufanya kazi ya kutoa mwanga kuhusu masuala ya kijamii, kisiasa, na kiuchumi.

2. Huburudisha

   Fasihi hutoa burudani kwa jamii kupitia kazi za kifasihi ambazo humvuta msomaji au mtazamaji kutoka kwenye hali za kawaida za maisha. Fasihi humtuliza na kumvutia msomaji kwa njia ya vichekesho, ucheshi, au mifano inayochochea mawazo ya kijamii kwa furaha.

3. Huhifadhi na Kurithisha Amali za Jamii

   Mwanafasihi anahusika na kuhifadhi tamaduni, mila, na desturi za jamii kwa njia ya maandiko ya kifasihi. Hii inahakikisha kwamba urithi wa kijamii unapewa kipaumbele na jamii inapata fursa ya kujua na kuelewa historia na tamaduni zao.

4. Hudumisha na Kuendeleza Lugha

   Mwanafasihi hutumika kama chombo cha kudumisha na kuendeleza lugha ya jamii. Kwa kupitia kazi zake, mwanafasihi husaidia katika kuimarisha matumizi ya lugha, kuhakikisha kuwa inaendelea kutumika, na kupanua uwezo wa jamii kutumia lugha kwa ufanisi katika mawasiliano ya kisomi na kijamii.

5. Huhamasisha Mabadiliko ya Jamii

   Mwanafasihi hutumika kama chombo cha kuhamasisha mabadiliko ya kijamii kwa kutoa picha halisi ya matatizo yanayozungumziwa katika jamii. Anaweza kuandika kuhusu uonevu, ukandamizaji, na unyonyaji, na hivyo kuchochea mabadiliko katika jamii kwa njia ya kisanii na kifasihi.

6. Hutoa Msaada wa Kiutulivu na Maendeleo ya Kiakili

   Fasihi hutoa nafasi ya kupumzika na kuondoa mawazo ya shingo ngumu kwa jamii. Kazi za kifasihi husaidia watu kupata utulivu, kuhamasika, na kutuliza mawazo yao ili waweze kuendelea na maisha yao ya kila siku kwa ufanisi na kwa amani.

Matumizi ya fasihi hutegemea sana msimamo na mikabala ya wasimulizi na waandishi. Kwa kawaida mtunzi hujiambatasha na tabaka lake. Kwa hali hii ndiyo maana:

1. Mwandishi wa tabaka la watawala kutetea kwa kusifia tabaka hilo
2. Mwandishi wa tabaka la wakandamizwaji ataandika maudhui ya kujikomboa yaani kulikomboa tabaka lake
3. Anayetokana na udhamini, utunzi wake hulazimishwa kutetea tabaka lisilo lake ama kwa hofu, kwa malipo au yote kwa pamoja

Ni hali ya mwandishi wa fasihi kuwa huru na wazi kutoa mawazo yake na hisia zake kwa jamii bila ya kupingwa na tabaka lolote.

Au ni ile hali ya kutunga au kuandika kazi yake bila kushinikizwa na mtu, watu au taasisi fulani yenye nguvu kiuchumi, kisiasa na kitawala. Mtunzi wa kazi ya fasihi anakuwa na uwezo wake binafsi wa kufanya maamuzi juu ya fani na maudhui ya kazi yake.

1. Utashi

   Utashi ni hali ya kuamua, kukusudia, au kuazimia jambo bila kushurutishwa na mtu mwingine au kushawishiwa na nguvu yoyote ya nje. Mtunzi mwenye utashi anakuwa na uwezo wa kuamsha jamii na kuiwezesha kutambua hali za unyonyaji, ukandamizaji, na uonevu katika jamii. Utashi huu unamwezesha mtunzi kuwa na msimamo wa thabiti na kuandika bila kuathiriwa na tabaka tawala au mifumo kandamizi.

2. Falsafa

   Falsafa ni mtazamo wa kipekee wa kifasihi ambao mtunzi anapaswa kuwa nao ili maandishi yake yawe na mwelekeo maalum. Mwandishi anapokuwa na falsafa moja, anajenga maandishi yenye lengo la wazi, hivyo kuondoa mabadiliko ya mara kwa mara katika mawazo yake. Mwandishi anapopoteza falsafa yake, maandishi yake yataweza kuyumbishwa na kushindwa kufikisha ujumbe wa uhakika.

3. Sanaa

   Sanaa ni ustadi na ufanisi wa mtunzi katika kutumia mbinu za kifasihi kufikisha ujumbe kwa jamii. Mwandishi anapaswa kuwa na weledi wa misingi ya utunzi wa sanaa anayotaka kutumia, iwe ni riwaya, tamthiliya, mashairi, au aina nyingine za kifasihi. Mwandishi asiye na ustadi katika sanaa anaweza kushindwa kufikisha ujumbe wake kwa nguvu na ufanisi.

4. Lugha

   Lugha ni chombo muhimu kinachotumika kuwasilisha mawazo na ujumbe wa mtunzi. Mwandishi mwenye uhuru wa kifasihi anapaswa kuwa na ufanisi katika matumizi ya lugha, kwa kuwa uwezo wa kutumia lugha ipasavyo unamwezesha kufikisha mawazo yake kwa ufasaha. Mwandishi asiye na weledi wa lugha atashindwa kuwasilisha ujumbe wake kwa usahihi, na hivyo kupunguza uhuru wake wa kifasihi.

5. Uhuru wa Kimawazo

   Mtunzi anapaswa kuwa na uhuru wa kuandika na kutoa mawazo bila kuogopa au kuathiriwa na vizuizi vya kijamii, kisiasa, au kiuchumi. Uhuru huu wa kimawazo unampa mtunzi nafasi ya kuandika bila hofu ya kushurutishwa au kuzuiwa na tabaka tawala. Huu ni uhuru wa msingi wa mtunzi kutoa mawazo yake bila kikwazo lolote.

6. Haki ya Kukosoa

   Mtunzi anapaswa kuwa na haki ya kukosoa jamii, mifumo ya kijamii, kisiasa, na kiuchumi. Kwa uhuru huu, mtunzi anaweza kuchambua na kukosoa hali zilizomo katika jamii, ikiwa ni pamoja na uonevu, ukandamizaji, na ubaguzi. Haki ya kukosoa inamwezesha mtunzi kutunga kazi zinazohamasisha mabadiliko na maendeleo.

1. Mwandishi awe huru kuikosoa jamii au kulikosoa tabaka lolote linalokwenda kinyume na maadili ya jamii
2. Mwandishi awe na falsafa inayoeleweka na utashi
3. Kuikomboa jamii kutoka katika fikra mbovu za kugandamizwa, kunyonywa na kuonewa na tabaka tawala
4. Uandishi wa kikasuku kupungua
5. Unaifanya fasihi kuwa chombo cha kuikomboa jamii kiuuchumi, kisiasa, kiutamaduni, kijamii na kifikra
6. Mwandishi anakuwa na uhuru wa kuisukasuka jamii bila matatizo yoyote