Kukua na kuenea kwa lugha

Kunategemea:

1. Kuongezeka kwa wazungumzaji.
2. Kuenea zaidi ya eneo la asili.
3. Kutawanyika kwa lugha katika maeneo mbalimbali.

Ushahidi wa Fumoliongo

1. Unasisitiza Kiswahili ni lugha ya Kibantu iliyokuwepo kabla ya ujio wa wageni.
2. Mfano: Fumoliongo iliandikwa karne ya 17.

Ushahidi wa Periplus

1. Vitabu vya Periplus vilieleza safari za baharini (bahari ya Hindi).
2. Visiwa vya Afrika Mashariki viliitwa "Zenj", na pwani ikaitwa "Azania".

Ushahidi wa Al-Masudi (915 BK)

1. Aliandika kuhusu Wazenj waliokuwa wakazi wa pwani ya Afrika Mashariki.
2. Alieleza kuwa wazenj walikuwa na lugha fasaha na viongozi waliwahutubia kwa lugha yao.
3. Kiswahili kilijulikana kama "Kiazania" au "Kizenj".

Ushahidi wa Al-Idrisi (1100–1166)

1. Aliandika kuhusu Unguja na vyakula vyao kama "mkono wa tembo" na "kisukari".
2. Wageni walihusiana na biashara, dini, na utawala.

Kidini

1. Waarabu walieneza Uislamu na walitumia Kiswahili katika mafunzo ya madrasa.
2. Qur'an ilifundishwa kwa Kiarabu lakini ikafafanuliwa kwa Kiswahili.
3. Kiswahili kiliandikwa kwa hati ya Kiarabu.
4. Maneno ya Kiarabu yaliingia Kiswahili (mfano: Allah, Dini, Msikiti, Amini n.k.).

Kibiashara

1. Biashara ya watumwa, pembe za ndovu, madini n.k ilichangia.
2. Misafara ya biashara ilihusisha watu wengi waliotumia Kiswahili kama lugha ya mawasiliano.
3. Baadhi ya misafara muhimu:

• Pangani ↔ Bara
• Bagamoyo ↔ Bara (wapagazi: Wanyamwezi, Wagogo)
• Kilwa ↔ Bara (wapagazi: Wayao)
• Mombasa ↔ Bara (Kenya hadi Uganda; wapagazi: Wakamba)

Kiutawala – Waarabu

1. Utawala wao Unguja ulisababisha Kiswahili kuenea.
2. Vibarua kutoka bara walikuja kuvuna karafuu na kujifunza Kiswahili.
3. Sultani wa Oman alituma walimu kufundisha askari wa Kongo Kiswahili.
4. Msamiati kutoka Kiarabu ulioingia Kiswahili: akida, adhuhuri, abudu, hamsini n.k.

Dini

1. Walieneza Ukristo kwa kutumia Kiswahili walichojifunza walipofika Unguja.
2. Wamisionari walijenga shule na kutumia Kiswahili kama lugha ya mawasiliano.
3. Walitafsiri Biblia na katekisimu kwa Kiswahili.
4. Walitumia hati za Kilatini kuandika Kiswahili.
5. Kamusi ya Krapf na Menen ilitumia lahaja za Kimombasa.

Biashara

Biashara iliendelea kama kipindi cha Waarabu (isipokuwa utumwa ulikoma).

Utawala

1. Kiswahili kilitumika kama lugha ya mawasiliano ngazi ya chini.
2. Wajerumani waliwateua maakida na wajumbe waliotumia Kiswahili.
3. Kiswahili kilifundishwa mashuleni.
4. Mwaka 1892: shule ya kwanza ya serikali ilijengwa Tanga (wanafunzi kutoka Tanganyika, Burundi, Rwanda).
5. Ujenzi wa reli ya kati ulileta watu kutoka sehemu mbalimbali waliotumia Kiswahili.
6. Mashamba makubwa yalitumia Kiswahili katika makundi ya wafanyakazi.