Fasihi simulizi ni kazi za sanaa zinazowasilishwa kwa njia ya mdomo, yaani kwa kusimuliwa au kuimbwa badala ya kuandikwa. Hupitishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine kwa njia ya kusikiliza na kukumbuka. Tunachambua tanzu zake kama ifuatavyo:

a) Hadithi

Hadithi ni masimulizi ya visa vilivyobuniwa au ya kweli ambayo huwa na mwendo wa habari, mafunzo, au burudani. Inajumuisha:

• Ngano: Hadithi za kubuni zinazotumia wahusika wanyama au viumbe ili kufundisha maadili. Mfano: Sungura na Fisi — hadithi inayoonyesha umuhimu wa busara.
• Tarihi: Hadithi zinazohusiana na matukio ya kihistoria, kama vita au masuala ya ukoloni.
• Vigano: Hadithi fupi zinazokosoa tabia mbaya na kutumia methali kama msingi wa mafunzo.
• Soga: Hadithi fupi za kuchekesha zinazolenga kuburudisha wasikilizaji.

b) Semi

Semi ni kauli fupi zenye kutumia lugha ya picha na kutoa mafunzo au hekima. Hizi ni:

• Methali: Semi fupi zenye hekima. Mfano: Haba na haba hujaza kibaba inafundisha kuwa Vitendo vidogo hujenga kitu kikubwa.
• Nahau: Kauli zinazotoa maana fiche kulingana na muktadha. Mfano: Kula chumvi nyingi inamaanisha kuwa na uzoefu wa maisha.
• Vitendawili: Maswali ya kifumbo yanayohitaji majibu. Mfano: Ana miguu minne lakini haendi popote — jibu: meza.

c) Ushairi

Ushairi ni tungo zote zinazotumia mapigo ya sauti kwa mpangilio maalumu. Hujumuisha:

• Mashairi: Tungo zenye silabi na vifyatatio vinavyopangwa kwa falsafa au hisia.
• Utenzi: Tungo ndefu ya kimasimulizi, kama Utendi wa Tambuka.
• Nyimbo: Tungo zenye mahadhi na kuimbwa, kama nyimbo za harusi au za dini.
• Ngonjera: Majibizano ya kishairi kati ya makundi mawili, kisha mwisho kufikia muafaka.

d) Maigizo

Maigizo ni visa vinavyoigizwa au kuonyeshwa mbele ya hadhira. Hujumuisha:

• Michezo ya kuigiza: Visa vilivyowakilisha maisha ya jamii.
• Majigambo: Maigizo ambapo mtu hujisifu au kusaliti ushujaa wake.
• Vichekesho: Maigizo mafupi ya kufurahisha, kama Mizengwe.

Fasihi andishi ni kazi za fasihi zilizoandikwa na kuchapwa katika vitabu au majalada. Hupita mtihani wa k Editing na kuchapwa kabla ya kuwafikia wasomaji. Tunachambua tanzu zake kama ifuatavyo:

a) Riwaya

Riwaya ni hadithi ndefu iliyoandikwa inayojumuisha wahusika, mandhari, na matukio mengi. Mfano maarufu wa riwaya ya Kiswahili ni Kijakula cha Aidan E. M. M.

b) Hadithi Fupi

Hadithi fupi (short story) ni tasnifu ya hadithi iliyokamilika kwa urefu wa kuridhika, ikijumuisha msingi wa kisa, kilele, na kusudio.

c) Tamthiliya

Tamthiliya (play/drama) ni kazi ya maonyeshayo iliyoandikwa kwa ajili ya uigizaji, ikijumuisha maktaba ya hotuba na maelekezo ya hatua.

d) Mashairi Ya Andishi

Mashairi ya andishi ni tungo zenye mpangilio maalumu wa silabi, vifyatatio, na mishororo, yaliyoandikwa katika vitabu au magazeti.

e) Insha

Insha ni karatasi ya kuchambulia jambo fulani kwa kutumia mantiki, ushahidi, na muundo wa kisanii.

Kuchambua tanzu za fasihi kunahusisha hatua zifuatazo:

1. Tambua muktadha wa kazi: Ni kazi ya simulizi au andishi? Imewasilishwa kwa mdomo au imeandikwa?
2. Gawa kulingana na aina: Kulingana na vipengele vilivyobainishwa hapo juu, chagua kategoria inayolingana.
3. Tofautisha sifa za kila tanzu: Kwa mfano, methali inatofautiana na nahau kwa sababu methali hutoa mafunzo waziwazi, wakati nahau inahitaji muktadha kuelewa maana.
4. Tumia mifano: Toa mfano wa kazi maalum ili kuthibitisha uainishaji wako.

Mfano 1: Shairi la Sikiliza la Samweli L. M.

Sikiliza,ee, Sikiliza, nakuomba
Kwa moyo mwepesi,nisikilize

Hili ni shairi la fasihi andishi kwa sababu limeandikwa. Aidha, kwa muundo wake wa mistari ya kuritadi, ni ushairi.

Mfano 2: "Sungura na Fisi"

Hii ni ngano ya fasihi simulizi kwa sababu imesimuliwa kwa mdomo tangu zamani, na inatumia wahusika wanyama kufundisha maadili.

Katika maisha ya kila siku Tanzania, unaweza kutumia ujuzi wa kuchambua tanzu za fasihi unaposikiliza makambo ya radio au unapoangalia tamthiliya za TV, kama Tinsley au Muvi ya Jioni. Kwa mfano, unapozungumza na mwandishi wa gazeti la Mwananchi kuhusu makala yake, unaweza kueleza kama ni insha, riwaya, au tamthiliya kulingana na muundo na malengo yake — hii inakuza uwezo wako wa kusoma na kuelewa kazi za fasihi kwa kina zaidi.