Uhulutishaji ni njia ya kuunda maneno kwa kutumia viambishi (mofimu) pamoja na mzizi wa neno. Viambishi huweza kuwa viambishi awali (kabla ya mzizi) au viambishi tamati (baada ya mzizi).

Mzizi wa Neno

Mzizi ni sehemu ya neno inayobaki baada ya kuondoa viambishi vyote. Kwa mfano, katika neno "kusalimia," mzizi ni "-salim-".

Viambishi Awali

Viambishi awali huwekwa kabla ya mzizi. Kuna aina nyingi:

• Viambishi vya aNgeli: wa-, mi-, ki-, vi-, n-, m- (kuonyesha wingi au aina ya jina)

  • Mto → wa-to (watu)
  • Mti → mi-ti (miti)
  • Kitabu → vi-tabu

• Viambishi vya Nafsi: ni-, u-, a-, tu-, m-, wa- (kuonyesha mhusika)

  • ninakwenda (nafsi I umoja)
  • unakwenda (nafsi II umoja)
  • anakwenda (nafsi III umoja)

• Viambishi vya Wakati: -na- (uliopo), -li- (uliopita), -ta- (ujao)

  • anakula (sasa)
  • alikula (jana)
  • atakula (kesho)

Viambishi Tamati

Viambishi tamati huwekwa baada ya mzizi. Kwa mfano:

• -a: Kiambishi cha kawaida cha vitenzi → soma, piga
• -wa: Kuonyesha kutendwa → pigwa, somwa
• -eana: Kuonyesha tendo la pamoja → pigana, chezana
• -isha: Kuonyesha kufanya → fanya, sahihisha
• -ika: Kuonyesha uwezekano →anguka,angua

Mfano wa Uchambuzi wa Neno

Hebu tutatue neno "alikuandikia":

1. a- = Kiambishi awali cha nafsi III umoja
2. li- = Kiambishi awali cha wakati uliopita
3. -wandik- = Mzizi wa kitenzi "andika"
4. -i- = Kiambishi tamati cha kutendea
5. -a = Kiambishi tamati cha kawaida

Uradidi ni njia ya kuunda maneno mapya kwa kurudia neno au sehemu ya neno. Kuna aina mbili za uradidi:

Radidi Kamili

Kurudia neno nzima:

• kitu → kitu kitu (kuna wingi au ukubwa)
• mrefu → mrefu mrefu (mrefu sana)
• haraka → haraka haraka (kwa haraka sana)

Radidi Sehemu

Kurudia sehemu ya neno tu:

• piga → piga-piga (kupiga kwa mfuatano)
• cheza → cheza-cheza (kucheza kidogo)
• soma → soma-soma (kusoma kwa kawaida)

Matumizi ya Uradidi

• Kuonyesha wingi: nyumba nyumba (nyumba nyingi)
• Kuonyesha kudumu: waka waka (kwa muda mrefu)
• Kuonyesha ukubwa wa sifa: kubwa kubwa (kubwa sana)

Utohoaji ni njia ya kuchukua maneno kutoka lugha nyingine na kuyafanya viwe sehemu ya Kiswahili. Maneno haya yanaitwa maneno ya借 (loan words).

Masharti ya Utohoaji

1. Maneno hayo hufanya kitamaduni katika Kiswahili
2. Hujengewa mwandiko wa Kiswahili (kuondolewa herufi zisizoweza kuonekana)
3. Hufuata kanuni za sarufi ya Kiswahili

Mifano ya Utohoaji

Kutoka Kiingereza:

• shule (school)
• penseli (pencil)
• meza (table)
• kiti (chair)

Kutoka Kiarabu:

• sala (salat - prayer)
• sikiti (masjid - msikiti)
• furaha (farah - happiness)
• safari (safar - journey)

Kutoka Kihindi:

• bati (zari)
• bwana (lord)

Katika maisha ya kila siku Tanzania, ujuzi wa uundaji wa maneno unasaidia sana. Kwa mfano, unaposoma gazeti la Mwananchi na unakuta neno jipya kama "uhabishaji," unaweza kuelewa kwamba limeundwa kwa kutumia kiambishi "u-" (uh-) pamoja na mzizi "-habish-" ( kutoka "habisha"). Pia, unapotaka kuandika barua rasmi kwa mkuu wa shule, kutumia vitenzi vilivyoundwa kwa uhulutishaji kama "nilifanyishwa" au "nilipangiwa" kunaonyesha ujuzi wa kutosha wa Kiswahili.