Kufafanua dhana na matumizi ya lugha rasmi na lugha ya taifa

Lugha ya Kwanza na Lugha ya Pili

Lugha ya kwanza ni lugha ambayo mtu anazungumza tangu utotoni, yaani lugha anayoyajua vizuri zaidi na kutumia katika mazingira ya familia. Kwa mfano, kwa Mtanzania ambaye ana asili ya Kinyamwezi, lugha ya kwanza yake inaweza kuwa Kinyamwezi.

Lugha ya pili ni lugha ambayo mtu anajifunza baadaye, baada ya lugha ya kwanza, kwaajili ya mawasiliano na jamii nyingine au kwaajili ya kazi. Kwa watu wengi wa Tanzania, Kiswahili huwa lugha ya pili ingawa kwa baadhi ni lugha ya kwanza.

Mfano wa kazi: Mtoto anayezaliwa Dar es Salaam kwa kawaida huzungumza Kiswahili kama lugha ya kwanza kwa sababu huwa anaijifunza nyumbani na kwa wenzake. Lakini mtoto anayezaliwa Kigoma anaweza kuzungumza Kigoma kama lugha ya kwanza na Kiswahili kama lugha ya pili anapokua.

Lugha ya Taifa

Lugha ya taifa ni lugha inayotumiwa kuwaunganisha wananchi wote wa nchi fulani, bila kujali asili yao ya kikabila au kijiografia. Lugha ya taifa huwa ni alama ya utambulisho wa kitaifa na huchukuliwa kama chombo cha umoja.

Kwa Tanzania, Kiswahili ndiye lugha ya taifa kwa mujibu wa Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Tangazo la hivyo lilifanyika mwaka 1963, mwaka mmoja baada ya uhuru wa Tanganyika.

Matumizi ya lugha ya taifa:

• Katika mikutano ya kitaifa
• Katika sherehe za kitaifa kama Mapinduzi ya Zanzibar na Siku ya Uhuru
• Katika kampeni za kiserikali
• Katika mawasiliano baina ya serikali na wananchi

Lugha Rasmi

Lugha rasmi ni lugha inayotumiwa katika shughuli za kiserikali, utawala, mahakama, elimu ya juu, na nyaraka za serikali. Lugha rasmi ina viwango maalum vya matumizi na huwa imesanifishwa kwa kutumia taratibu maalum za kamati za lugha.

Kwa Tanzania, Kiswahili ni lugha rasmi tangu mwaka 1963. Hapa ni baadhi ya matumizi:

• Barua za kiserikali kati ya wizara
• Miongozo ya kazi ya utumishi wa umma
• Sheria za nchi (tangu Agizo la mwaka 2010)
• Mawasiliano ya mahakama

Kama Lugha ya Kwanza na Pili

Kiswahili kama lugha ya kwanza kwa watu wengi huko mijini na baadhi ya maeneo ya pwani. Kwa mfano, watu wengi Dar es Salaam, Tanga, na Zanzibar wanazungumza Kiswahili kama lugha ya kwanza.

Kiswahili kama lugha ya pili ni kwa watu wengi ambao wana lugha ya kwanza ya kikabila kama Kinyamwezi, Kipare, au Kichaga, lakini wanatumia Kiswahili katika maisha ya kila siku.

Kama Lugha ya Taifa

Tangu uhuru, Tanzania imetumia Kiswahili kama lugha ya taifa. Rais Julius Nyerere alihutubia bunge kwa mara ya kwanza kwa Kiswahili tarehe 10 Desemba 1962. Hii ilikuwa hatua muhimu ya kuimarisha hadhi ya Kiswahili.

Kama Lugha Rasmi

Mwaka 1963, serikali ilitangaza Kiswahili kuwa lugha ya taifa na rasmi. Agizo la mwaka 2010 lilisisitiza matumizi ya Kiswahili katika shughuli zote za utawala, ikiwa ni pamoja na kuandika nyaraka za serikali kwa Kiswahili.

1. Mikutano ya kitaifa: Mkutano wa Baraza la Mawaziri hufanyika kwa Kiswahili, na hotuba za Rais kwa wananchi huzungumzwa kwa Kiswahili.

2. Elimu: Kiswahili ni lugha ya kufundishia katika shule za msingi (Darasa I-IV) na ni somo la lazima katika shule za sekondari na vyuo.

3. Vyombo vya habari: Redio Tanzania na magazeti kama Mwananchi hutumia Kiswahili kwa wingi katika kutoa habari.

Pamoja na mafanikio, kuna changamoto zinazoikabili Kiswahili:

• Baadhi ya watumishi hawajui kutumia Kiswahili sanifu
• Lugha za kikabila zinaendelea kutumika katika baadhi ya maeneo
• Ukosefu wa vitabu vya kutosha katika baadhi ya fani

Kwa mfano, unapenda kufungua akaunti ya benki au kununua simu, utafanya hivyo kwa kutumia lugha ya Kiswahili kwa sababu nyaraka zote za serikali na benki zimeandikwa kwa Kiswahili sanifu. Aidha, unaposikiliza matangazo ya radio au TV kuhusu afya au elimu, unatumia Kiswahili ambacho ni lugha ya taifa na rasmi kwa mawasiliano rasmi.