Mofu ni kipashio kidogo cha kimofolojia kinachobeba maana. Mofu ndiyo chembe ndogo yenye maana katika neno. Kila neno linaweza kuwa na mofu moja au zaidi.

Mofu zinaweza kugawanywa kulingana na uwezo wa kusimama peke yake:

Mofu Huru

Hizi ni mofu zinazoweza kusimama peke yake na kutoa maana inayojitosheleza:

• kaka - mofu moja yenye maana kamili
• chupa - mofu moja yenye maana kamili
• ndizi - mofu moja yenye maana kamili
• maji - mofu moja yenye maana kamili

Mofu Tegemezi

Hizi ni mofu zisizoweza kusimama peke yake na huhitaji kuungana na mofu nyingine:

• Katika neno anapika, tuna mofu a-, -na-, -pik-, na -a
• Mofu -pik- ndiyo mzizi unaobeba maana ya msingi
• Mofu nyingine hutoa maana za kisarufi (nafsi, wakati, n.k.)

Mzizi ni mofu ambayo hubeba maana ya msingi ya neno. Mzizi ndiyo kiini cha neno ambacho huanzia.

Kuna aina tatu za mzizi:

(a) Mzizi Sahili

Huu ni mzizi ambao husimama peke yake:

• -pik- katika "anapika"
• -soma katika "anasoma"
• -enda katika "anaenda"

(b) Mzizi Ambatani

Huu ni mzizi ulioundwa na mizizi miwili:

• -anomwoli katika neno "mwanamwali"
• -angukia katika neno "angukia"

(c) Mzizi Huru

Huu ni mzizi unaoweza kusimama kama neno kamili:

• Mzizi wa neno "anatariri" (a-na-tabiri) ni -tabiri-
• Mzizi wa neno "ujuzi" ni -juz-

Viambishi ni mofu tegemezi zenye uamilifu wa kisarufi ambazo huambikwa au hupachikwa kabla au baada ya mzizi.

(a) Viambishi Awali

Hupachikwa kabla ya mzizi:

• a- (nafsi ya tatu umoja): a-na-pik-a
• wa- (nafsi ya tatu wingi): wa-ta-kimbi-a
• u- (nafsi ya kwanza/tatu): u-me-ruk-a
• ha- (kanushi): ha-tu-ku-m-som-e-a

(b) Viambishi Tamati

Hupachikwa baada ya mzizi:

• -a (uyakini): a-la-ni-pig-i-a
• -esh- (usababishi): a-me-m-som-esh-a
• -o (urejeshi): m-chez-o

Mojimo ni maana inayobebwa na mofu. Mojimo mbalimbali ni:

(a) Kuonesha Nafsi na Mtenda wa Jambo

• ni- (nafsi ya kwanza umoja): ninakula
• a- (nafsi ya tatu umoja): anakula
• wa- (nafsi ya tatu wingi): watakula

(b) Kuonesha Idadi

• m- (umoja): m-toto (mtoto)
• wa- (wingi): wa-toto (watoto)

(c) Kuonesha Njeo (Wakati)

• -li- (uliopita): u-li-lima
• -na- (uliopo): u-na-lima
• -ta- (ujao): u-ta-lima

(d) Kuonesha Hali za Matendo

• -me- (timilifu): Ame-kula (amesha kula)
• -ki- (masharti): U-ki-ja nitakupa zawadi
• hu- (mazoa): Mimi hu-anza kazi
• ka- (mfuatano wa matukio): Akatoa maagizo kisha akauondoka

(e) Kuonesha Urejeshi

• -o-: Wali-o-taulu (waliotaulu)
• -ye-: Ali-ye-vunjika (alivyevunjika)
• -vyo-: Vili-o-nunuliwa (vilivyonunuliwa)
• -zo-: Zili-o-jengwa (zilizojengwa)

Kauli za vitenzi hutoa maana kuhusu uhusiano kati ya mtenda na tendo. Kuna kauli sita:

(a) Kauli ya Utenda

Kitenzi kinabainisha mtendaji:

• Amani anacheza (mtendaji ni Amani)
• Rehema anaandika (mtendaji ni Rehema)

(b) Kauli ya Utendwa

Mtenji hutoa maana ya kuwa tendo limetendwa:

• Chakula kimepikwa (imetendwa na mtu)
• Mwizi amekamatwa (imetendwa)

(c) Kauli ya Utendeka

Huellesha uwezekano wa kutendeka:

• Kitabu kinasomeka (inaweza kusomeka)
• Kuta zilijengeka (ziliweza kujengwa)

(d) Kauli ya Utendani

Watendaji hufanyiana tendo:

• Watalembeleana (watalembana)
• Wanapewa zawadi (wapokeana zawadi)

(e) Kauli ya Utendea

Mtendaji hufanya kwa niaba ya mwingine:

• Anampikia mtoto (anapika kwa ajili ya mtoto)
• Atamsomea mama (atasoma kwa ajili ya mama)

(f) Kauli ya Utendeshii (Usababishi)

Huellesha kusababisha:

• Alimbebesha mjukuu (alimshusha mjukuu)
• Alimwoza bintiye (alimfanya awe mwoe)

Alomofu ni maumbo tofautitofauti ya mofu moja. Mofu moja inaweza kujitokeza kwa namna mbalimbali:

Mofimu	Alomofu
{mu-} (nafsi ya kwanza umojo wa ngeli ya 1)	mu-, mw-, m-
{-li-} (wakati uliopita)	-li-, -ki-
{-pik-} (mzizi wa kupika)	-pik-, -pik-esh-

Mifano:

• mw-anafunzi → mwanafunzi
• m-toto → mtoto
• mu-zungu → mzungu

Hebu changua neno "watakula":

Kipashio	Aina	Dhima
wa-	Mofu tegemezi (kiambishi awali)	Nafsi ya tatu wingi
-ta-	Mofu tegemezi (kiambishi awali)	Wakati ujao
-kula	Mzizi (mofu huru)	Maana ya msingi: kula
-a	Mofu tegemezi (kiambishi tamati)	Kauli ya utenda (uyakini)

Kwa hiyo, "watakula" ina maana: "watu wa safu ya tatu, kwa wingi, watafanya tendo la kula baadaye"

Chambua neno "walikikimbilia":

1. wa- → kiambishi awali, nafsi ya tatu wingi
2. -li- → kiambishi awali, wakati uliopita
3. -ki- → kiambishi kati, hali ya masharti
4. -kimbili- → mzizi, maana ya msingi: kimbilia
5. -a → kiambishi tamati, kauli ya utenda

Maana: "kama wangefanya, wangalienda kwa haraka kuelekea..."

Uchambuzi wa vipashio vinavyojenga neno ni muhimu kwa sababu:

1. Hutusaidia kuelewa maana halisi ya neno
2. Hutuwezesha kutumia lugha kwa umakini zaidi
3. Huchangia katika kujenga msamiati mpya
4. Hutuwezesha kuelewa kanuni za uundaji wa maneno

Uelewa wa vipashio vinavyojenga neno na dhima zake ni muhimu katika maisha ya kila siku hasa katika:

• Kusoma na kuandika: Tunapojua mofimu na viambishi, tunaweza kuelewa maana ya maneno mapya au magumu zaidi
• Kujifunza lugha nyingine: Kanuni za mofolojia za Kiswahili zinafanana na lugha nyingi za Kibantu
• Kutumia simu za mkononi: Maneno ya KikSwahili kama "nitakutumia" yanachambuliwa kwa kuzingatia viambishi vya nafsi na wakati

Mfano wa Maisha: Unapokwenda sokoni kununua mboga, unatumia maneno kama "watanunua" au "timenunua" ambapo viambishi "wa-" na "ti-" huonesha nafsi, na "-ta-" huonesha wakati ujao. Uelewa wa vipashio huku husaidia katika mawasiliano yanayokuruhusu kueleza vizuri ni nani ananunua, lini, na kwa ajili ya nani.