Fonimu ni sauti zenye uwezo wa kupambanua au kutofautisha maana katika maneno ya lugha fulani. Kwa mfano, katika Kiswahili, fonimu /p/ na /b/ ni tofauti kwa sababu zinabadilisha maana: paka (wanyama) na baka (toba). Hivyo, kila fonimu ni kipashio cha kimaana kinachotambulisha tofauti baina ya maneno mawili au zaidi.

Aina za Fonimu za Kiswahili

Kiswahili kina jumla ya fonimu thelathini (30) zilizogawanyika katika makundi matatu:

1. Irabu tano (5)

2. Konsonanti ishirini na tano (25) /p, b, t, d, k, g, f, v, s, z, ʃ, ʒ, tʃ, dʒ, h, m, n, ɲ, ŋ, r, l, w, j, θ, ð/

3. Viyeyusho viwili (2) /w/ na /j/

Sifa bainifu ni sifa zinazotokana na namna sauti inapotamkiwa. Sifa hizi hujumuisha mahali pa matamshi, namna ya utamkaji, na hali ya nyuzisauti.

Sifa kulingana na namna ya utamkaji

• Vipasuo: /p, b, t, d, k, g/
• Vikwamizi: /f, v, s, z, θ, ð, ʃ, h/
• Vipasuo-kwamizi: /ʧ, ʤ/
• Viyeyusho: /j, w/
• Ving'ong'o (nazali): /n, m, ɲ, ŋ/
• Kimadende: /r/
• Kitambaza: /l/

Sifa kulingana na mahali pa matamshi

• Midomo: /p, b, m, w/
• Ufizi: /t, d, s, z, r, l, n/
• Meno: /θ, ð/
• Midomo-meno: /f, v/
• Kaakaa gumu: /ʧ, ʃ, ʤ, ɲ/
• Kaakaa laini: /k, g, ŋ, x/
• Glota: /ʔ/

Sifa kulingana na hali ya nyuzisauti

• Sauti ghuna: /b, d, g, v, z, ð, ʤ, m, n, ɲ, ŋ, l, r/
• Sauti zisizo ghuna: /p, t, k, f, s, θ, ʃ, h/

Mfano wa sifa bainifu: /t/ ni kipasuo, ufizi, na si ghuna.

Alofoni ni maumbo tofauti ya fonimu moja ambayo hujitokeza katika mazingira tofauti ya matamshi. Alofoni haibadilishi maana ya neno; tofauti zake ni za kimatamshi tu. Kwa mfano:

Katika mifano hii, fonimu /n/ inajitokeza kwa namna tofauti kulingana na sauti inayofuata: /ŋ/ kabla ya /g/, /n/ kabla ya /d/, na /m/ kabla ya /b/. Hizi zote ni alofoni za fonimu moja /n/.

Mifano ya ziada:

1. Fonimu /r/ inaweza kutamkwa kama [r] au [ɾ] kulingana na kasi ya msemaji, lakini maana ya neno hubaki sawa.

2. Katika baadhi ya mit开口o ya Kenya, fonimu /l/ na /r/ huweza kubadilishana lakini hazibadilishi maana kwa wasemaji wa Kiswahili sanifu.

Zoezi: Bainisha fonimu na alofoni katika maneno yafuatayo: ng'ombe, ndoo, mboga

Ufumbuzi:

• ng'ombe → /ŋ'ombe/: /ŋ/ ni alofoni ya /n/ (kabla ya /g'/ au /g/)
• ndoo → /ndoo/: /n/ ni fonimu halisi au alofoni ya /n/ (kabla ya /d/)
• mboga → /mboga/: /m/ ni alofoni ya /n/ (kabla ya /b/)

Katika maisha ya kila siku, uelewa wa fonimu na alofoni husaidia katika kuzungumza Kiswahili sanifu na kuelewa makosa ya kimatamshi. Kwa mfano, mwalimu anaporudiyo kutoka sokoni, anapaswa kutamka maneno kama "ng'ombe" kwa sauti /ŋ/ kabla ya /g/, si /n/ au /m/, ili wanafunzi waweze kujifunza matamshi sahihi ya Kiswahili. Pia, kwenye redio ya Tanzania, watangazaji wanaojua tofauti kati ya fonimu na alofoni huweza kuzungumza kwa utulivu na kuelezea hadharani kwa umahiri.