Kabla ya kuanza kuandika tamthiliya au riwaya, fuata hatua zifuatazo:

1. Maandalizi – Fikiria kitu gani unataka kutunga, sababu za kutunga, na hadhira unayolenga.
2. Kuchagua utanzu – Amua ni kati ya mashairi, tamthiliya, riwaya, au hadithi fupi.
3. Kusoma kazi za wengine – Pitia kazi zilizotungwa na waandishi wengine katika utanzu uliochagua.
4. Kubuni wazo au mada – Mada ni anwani kuu ya andiko lako.
5. Kuandaa ramani ya kazi – Andika madondoo kuhusu wahusika, mgogoro, mandhari, na dhamira.
6. Kutunga kazi yenyewe – Jaza maudhui kwenye madondoo uliyoandaa.
7. Kuboresha kazi – Fanya uhariri wa kazi baada ya kuacha muswada kwa muda fulani.

Tamthiliya ni kazi ya fasihi inayowasilishwa kwa njia ya kuigiza. Kanuni muhimu za kuzingatia ni:

• Mazungumzo baina ya wahusika – Tamthiliya inapaswa kuwa na majibizano baina ya wahusika. Mazungumzo ndiyo yanayobeba na kusukumia hadithi mbele.
• Maelekezo ya jukwaa – Haya ni maelezo yanayofafanua mandhari, mavazi ya wahusika, na hali zao. Maelekezo huwa katika mabano.
• Mgogoro – Lazima kuwe na mgogoro mkuu unaojengwa na migogoro midogo. Mgogoro unapaswa kuanzia chanzo, kuwa na mwendelezo, na kumalizika na suluhisho.
• Nyimbo – Kama wimbo umejumuishwa, unapaswa kuendana na maudhui ya sehemu husika.

Mfano wa Mazungumzo ya Tamthiliya

Mama: (Kwa ukali) Kwa nini umekula nyama yote?
Baraka: Kwa sababu nilikuwa na njaa.
Mama: Wenzako watakula nini?
Baraka: (Amekaa kimya) nitawapikia maharage.

Katika mfano huu, unaona jinsi majibizano yanavyoendesha hadithi, pamoja na maelekezo ya jukwaa katika mabano.

Riwaya ni simulizi ndefu inayohusu visa na wahusika. Kanuni muhimu ni:

• Lugha ya mjazo – Tumia lugha ya moja kwa moja inayofafanua masuala kwa undani. Badala ya kusema "Baraka alikuwa na hasira," fafanua kwa kina: "Uso wa Baraka ulijawa na hasira; mishipa ya shingo yake ilivimba, macho yake yakatoa machozi ya ghadhabu."
• Visa vilivyoundwa kwa mtiririko – Visa viwe vimejengwa kwa kutumia wahusika, wakati, na mahali. Kisa kikuu kinaweza kujengwa na visa vidogo vidogo.
• Mgogoro kama kiini cha simulizi – Lazima kuwe na mgogoro ambao ndio kiini cha riwaya. Mwisho lazima uwe na suluhisho.
• Mandhari pana – Mandhari iwe pana, ikiwa na maeneo mbalimbali kama misitu, vijiji, na miji.

Mfano wa Mgogoro katika Riwaya

Kisa kikuu cha Baraka kumtafuta baba yake aliyepotea miaka kumi iliyopita kinaweza kujengwa na visa vidogo kama kusalitiwa na rafiki, kukamatwa na polisi, na kusafiri hadi nchi jirani. Mgogoro huu unapaswa kutatanuliwa katika mwisho wa riwaya.

Ili kukamilisha kazimradi hii, fuata hatua zifuatazo:

1. Chagua mada unayoipenda (mfano: umuhimu wa malezi bora, kutunza akiba, au athari za utandawazi).
2. Andika ramani ya kazi ukijumuisha wahusika, mgogoro, na mandhari.
3. Tumia kanuni ulizojifunza katika utunzi wako.
4. Toa kazi yako kwa mwalimu au mwanafunzi mwingine kwa ajili ya maboresho.

Kwa kuzingatia kanuni hizi, utaweza kutunga tamthiliya na riwaya zenye ubora ambazo zitakidhi vigezo vya fasihi changamani.

Kuchangamsha kwa kanuni za utunzi wa tamthiliya na riwaya kuna umuhimu mkubwa katika maisha ya kila siku. Kwa mfano, ukiwa na biashara ndogo ya kuuza vyakula shuleni, unaweza kutumia maarifa haya kuandika tangazo lenye msisitizo kwa kuzingatia mgogoro (kama nani anayekuibia wateja) na suluhisho (kwa kutoa huduma bora). Pia, katika mikutano ya vijijini ambako watu hudhuria kuogelea michezo ya kitamthiliya, unaweza kutumia ujuzi wa utunzi wa tamthiliya kuandika riwaya fupi kuhusu changamoto za kilimo ambazo watu wanaweza kusoma na kuzijua vizuri zaidi.