1. Kufanya Maandalizi

Katika hatua hii, mtunzi anapaswa kufikiria kila kitu kinachohitajika kuhusiana na kazi anataka kutunga. Hii ni pamoja na:

• Kuelewa nini anataka kutunga
• Sababu za kutunga kazi hiyo
• Hadhira anayoilenga
• Zana atakazohitaji

2. Kuaamua Utanzu Unootakiwa Kutungwa

Mtunzi hufikiria utanzu na kipera kinachomvutia. Vipengele vinavyoweza kuchaguliwa ni:

• Mashairi
• Tenzi
• Ngonjera
• Riwaya
• Tamthiliya
• Hadithi fupi

Pia, hutakiwa kupitia kazi za wengine katika utanzu huo.

3. Kubuni Wazo au Mada

Mada ni anwani kuu ya andiko. Mtunzi hutakiwa kutafakari na kupata anwani ya utungo wake. Mada inapaswa kuwa ya kuvutia na ya kutosha kujenga kazi nzima.

4. Kuandaa Ramani ya Kazi

Hii ni hatua ambayo mtunzi huanika madondoo kuhusu vipengele mbalimbali anavyotaka kuvihusisha:

• Dhamira anazokusudia kuzijumuisha
• Wahusika na uhusika wao
• Mandhari ya kazi
• Idadi ya migogoro

Mfano: Kama anataka kutunga tamthiliya, ataweka madondoo kuhusu mgogoro mkuu, wahusika wakuu na wasaidizi, na mwisho wa kazi.

5. Kutunga Kazi Yenyewe

Hii ni hatua ya kujazia maudhui kwenye madondoo aliyoandaa. Hapa ndiyo hupatikana umbo la kazi anayoitaka. Mtunzi hujenga simulizi au taswira kwa kutumia lugha fasihi inayofaa.

6. Kuboresha Kazi

Uboreshaji hufanywa kupitia uhariri. Katika hatua hii, mtunzi hupitia kazi yake ili kuondoa makosa mbalimbali:

• Makosa ya kisrafi (kuchapa, tahajia)
• Makosa ya kimuundo
• Makosa ya kimaudhui
• Makosa ya hojasahihi

Inashauriwa kuwa uboreshaji ufanywe baada ya kuuacha muswada kwa muda kidogo (majuma kadhaa au mwezi).

Tamthiliya ni miongoni mwa tanzu za fasihi andishi. Ili mtunzi aweze kutunga tamthiliya inayokidhi vigezo, analazimika kuzingatia masuala yafuatayo:

Mazungumzo

Wahusika wazungumze. Mazungumzo baina ya wahusika ndiyo yanayobeba na kusukumia mbele hadithi. Majibizano yanapaswa kuwa katika mkao wa wima.

Mfano:

Mama: (Kwa ukali) Kwa nini umekula nyama yote?
Baraka: Kwa sababu nilikuwa na njaa.
Mama: Wenzako watakula nini?
Baraka: (Amekaa kimya) nitawapikia maharage.

Maelekezo ya Jukwaa

Haya ni maelezo yanayofafanua mwonekano wa mandhari yanayokusudiwa. Maelezo haya hujumuisha:

• Mavazi ya wahusika
• Umri wa wahusika
• Hisia walizonazo
• Mandhari ya eneo

Mgogoro

Mgogoro hupaswa kusukwa vizuri kuanzia chanzo, mwendelezo hadi suluhisho. Lazima kuwapo na mgogoro mkuu unaojengwa na migogoro midogomidogo. Mgogoro unaweza kujengwa kwa mtindo wa mwanzo, kati na mwisho.

Nyimbo

Kama wimbo unajumuishwa katika tamthiliya, unapaswa kuendana na maudhui yanayojadiliwa. Nyimbo husaidia kufikisha ujumbe.

Riwaya hutungwa kwa kuzingatia kanuni maalumu:

Lugha ya Mjazo

Hii ni lugha ya moja kwa moja inayojitofautisha na lugha ya kishairi au lugha ya mazungumzo ya tamthiliya. Matumizi ya lugha ya mjazo humrahisishia mtunzi kufafanua masuala kwa undani.

Mfano:

"Badala ya kusema 'Baraka alikuwa na hasira,' mtunzi anaweza kufafanua kwa kina: 'Uso wa Baraka ulijawa na hasira; mishipa ya shingo yake ilivimba, macho yake yakatoa machozi ya ghadhabu, na alikaza ngumi zake.'"

Visa Vilivyohusimuliwa

Riwaya bora huhitaji visa changamani vingi vinavyongozwa na kisa kikuu. Visa hujengwa kwa kutumia wahusika, wakati, na mahali.

Mgogoro

Mgogoro ni kiini cha simulizi. Mwisho wa simulizi lazima kuwe na suluhisho. Kwa mfano, mgogoro wa baba kupotea na mtoto kuchunguza, unaweza kughusisha visa vidogo kama kusalitiwa na rafiki, kukamatwa na polisi, na kusafiri hadi nchi jirani.

Mandhari

Mandhari inatakiwa kuwa pana ili kuhakikisha matukio yanatokea sehemu mbalimbali kama vile misitu, vijiji, miji na nchi. Hii hupanua wigo wa simulizi na kuiifanya iwe ya kuvutia.

Kila hatua ni muhimu na huchangia kwa nanna yake katika kufanikisha utunzi wa kazi ya fasihi. Kufuata hatua hizi kunazoesha mtunzi kazi yenye ubora, yenye mvuto kwa wasomaji, na inayoweza kufikisha ujumbe kwa ufanisi. Hatua za utunzi zinazofuatana vizuri ndizo zinazokimilisha kazi ya kifasihi changamani.

Katika maisha ya kila siku Tanzania, umahiri wa hatua za utunzi wa kazi za fasihi unaweza kutumika katika mihadhara ya jadi au vikao vya jamii ambapo wazee au viongozi wa kijiji huwasilisha hadithi au simulizi ili kufundisha na kuhamasisha jamii kuhusu mada kama vile elimu ya afya, uwepo wa viongozi, au umuhimu wa kulima kwa tija. Kwa mfano, mwalimu wa shule ya msingi anaweza kutumia kanuni za utunzi wa tamthiliya kuandaa igizo la elimu ya kuzuia magonjwa kwaajili ya sherehe ya wiki ya afya, kwa kufuata hatua za maandalizi, kubuni mgogoro kuhusu magonjwa, kuandika mazungumzo kati ya wahusika, na hatimaye kuigiza mbele ya wanafunzi wote.