Kuchambua mifumo ya kitaasisi iliyoundwa kuratibu, kulinda na kuzuia vitendo vya ukiukwaji wa maadili ya Taifa katika kipindi cha uliberali hadi sasa

Katika kipindi cha uliberali (1986 hadi sasa), Tanzania ilikumbwa na changamoto nyingi zilizopelekea kuanzishwa kwa taasisi za kulinda maadili:

Kuongezeka kwa Vitendo vya Rushwa

Mwishoni mwa miaka ya 1980, Tanzania ilianza kutekeleza sera za kiuchumi za kiliberali. Mageuzi haya yalilenga kuongeza ufanisi lakini yaliibua miangala mipya ya rushwa kupitia mikataba isiyo na uwazi na ubinafsishaji holela wa mali za umma. Hali hii ilisababisha kuundwa kwa Tume ya Rais ya Uchunguzi wa Rushwa mwaka 1996 chini ya Jaji Joseph Sinde Warioba. Ripoti ya Tume hiyo ilibainisha kuwepo kwa rushwa katika ngazi mbalimbali za Serikali, na mapendekezo yalisababisha kuanzishwa kwa Mkakati wa Taifa wa Kuzuia na Kupambana na Rushwa (NACSAP).

Shinikizo la Kimataifa

Wahisani na taasisi za maendeleo za kimataifa walihitaji uthibitisho kuwa taasisi za kitaifa zinafanya kazi kwa ufanisi na kwamba matumizi ya fedha za misaada yanawasilishwa kwa uwazi.

Mabadiliko ya Sera ya Uchumi

Serikali iliondoa vizuizi vya biashara na kupanua nafasi ya sekta binafsi. Ili kuhakikisha mabadiliko hayo hayaleti ukosefu wa haki au udanganyifu, zilitungwa sheria na kanuni mpya za kusimamia ununuzi na fedha za Serikali.

Uhitaaji wa Uwajibikaji na Uwazi

Asasi za kiraia na taasisi za elimu ya juu ziliendelea kuishinikiza Serikali kuimarisha uwajibikaji, ikisababisha kuanzishwa kwa Kanuni za Maadili ya Viongozi wa Umma za mwaka 1995 na Sheria ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa ya mwaka 2007.

1. Sekretarieti ya Maadili ya Viongozi wa Umma

Sekretarieti ya Maadili ya Viongozi wa Umma ni taasisi rasmi ya Serikali iliyoanzishwa kwa mujibu wa Ibara ya 132 ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Inatekeleza Sheria ya Maadili ya Viongozi wa Umma Na. 13 ya mwaka 1995.

Majukumu ya Sekretarieti:

• Kuchunguza mwenendo wa viongozi wa umma ili kuhakikisha wanazingatia sheria ya maadili
• Kupokea na kusimamia tamko la rasilimali, maslahi na madeni kwa viongozi wa umma
• Kuanzisha mfumo wa ahadi ya uadilifu ambao kiongozi hutoa kama dhamira rasmi
• Kupokea malalamiko ya ukiukwaji wa maadili na kuchunguza
• Kutoa elimu na mwongozo kuhusu maadili kwa watumishi wa umma

2. Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU)

TAKUKURU ni taasisi kuu ya kupambana na rushwa nchini. Ilianza kama Kikosi cha Kuzuia Rushwa mwaka 1975, ikaboreshwa mwaka 2007 kupitia Sheria ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa Na. 11 ya mwaka 2007 ambayo iliipa mamlaka mapana zaidi.

Majukumu ya TAKUKURU (kifungu cha 7 cha Sheria):

• Kuchambua mifumo na taratibu za utendaji kazi katika taasisi za Serikali ili kuziba mianya ya rushwa
• Kuimarisha ushirikishaji wananchi katika mapambano dhidi ya rushwa
• Kutoa ushauri kwa taasisi za Serikali juu ya namna ya kuzuia rushwa
• Kushirikiana na mashirika ya ndani na za kimataifa katika mapambano dhidi ya rushwa
• Kuchunguza na kuhukumu wahalifu wa makosa ya rushwa
• Kuchunguza uvunjifu wa maadili ya watumishi

Mifumo ya Kidigitali ya Kupambana na Rushwa:

• Mifumo ya Serikali Mtandao (e-Government): Huduma za G2G, G2C, G2B na G2E zimepunguza mwingiliano wa ana kwa ana ambao mara nyingi umekuwa chanzo cha rushwa
• Majukwaa ya malalamiko ya mtandaoni: Wananchi wanaweza kutoa taarifa kupitia tovuti, mitandao ya kijamii, namba bure 113 na programu ya TAKUKURU App
• Uchunguzi wa kidigitali: TAKUKURU inatumia teknolojia za uchunguzi wa kidigitali na uchambuzi wa data kubaini miamala yenye viashiria vya rushwa

3. Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora (THBUB)

THBUB ni taasisi ya serikali iliyoanzishwa kwa msingi wa Ibara ya 129(1) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Ilianza kazi rasmi tarehe 1 Julai, 2001 kwa Tanzania Bara.

Majukumu ya THBUB:

• Kupokea malalamiko juu ya uvunjaji wa haki za binadamu na ukiukwaji wa utawala bora
• Kuchunguza malalamiko na kutoa mapendekezo ya kurekebisha hali
• Kutoa elimu na uhamasishaji wa umma katika haki za binadamu
• Kutoa ushauri kwa Serikali juu ya sheria zinazohusu haki za binadamu
• Kutembelea magereza na maeneo ya kuzuiliwa watu ili kuthibiti haki zao
• Kufungua mashauri mahakamani pale inapobidi kulinda haki za binadamu

4. Ofisi ya Mkaguzi Mkuu wa Serikali

Ofisi ya Mkaguzi Mkuu wa Serikali inatata, kulinda na kupambana na ukiukwaji wa maadili kupitia ukaguzi wa matumizi ya rasilimali za umma. Inaongozwa na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali, nafasi iliyoanzishwa kikatiba chini ya Ibara ya 143 ya Katiba.

Aina za Ukaguzi inayofanya Ofisi:

• Ukaguzi wa kifedha: Kuchunguza kama taarifa za fedha zinaonesha ukweli na zimeandikwa vizuri
• Ukaguzi wa kuzingatia sheria: Kuangalia kama manunuzi ya umma yamefanyika kwa mujibu wa sheria na taratibu
• Ukaguzi wa utendaji: Kupima kama taasisi zinapata matokeo yanayotarajiwa kwa rasilimali zilizotolewa
• Ukaguzi wa kitaalamu (Forensic Audit): Kuchunguza udanganyifu na rushwa

5. Mamlaka ya Uthibiti wa Ununuzi wa Umma Tanzania (PPRA)

PPRA imeanzishwa kwa lengo la kuhakikisha kuwa ununuzi wa umma unafanyika kwa viwango vinavyolinda rasilimali za umma na kuimarisha uwajibikaji. Inafanya kazi kwa mujibu wa Sheria ya Manunuzi ya Umma Na. 10 ya mwaka 2023.

Majukumu ya PPRA:

• Kuanzisha na kusimamia matumizi ya nyaraka za zabuni za kawaida
• Kuandaa miongozo, sheria ndogo na taratibu za ununuzi wa umma
• Kufuatilia utekelezaji wa taratibu za ununuzi
• Kuchunguza matumizi ya zabuni na kutoa taarifa na mapendekezo
• Kuendesha mfumo wa kidigitali wa manunuzi (e-procurement) ili kupunguza urasimu na kuongeza uwazi

Taasisi hizi zimechangia kwa kiasi kikubwa katika:

• Kuimarisha uwazi na uwajibikaji katika utumishi wa umma
• Kupanua ufuatiliaji wa matumizi ya rasilimali za umma
• Kuhamasisha wananchi kushiriki katika mapambano dhidi ya rushwa
• Kuweka viwango vya maadili katika ununuzi wa umma
• Kulinda haki za binadamu katika utendaji wa umma
• Kujenga imani ya wananchi kwa serikali

Mifumo ya kitaasisi ya kulinda maadili ina umuhimu mkubwa katika maisha ya kila siku kwa mwanafunzi wa Kidato cha Sita hapa Tanzania. Kwa mfano, anaposimamia duka dogo la vyakula mtaani, anatumia kanuni za maadili ya Taifa kama uadilifu na uwazi katika kuhesabu fedha na kuwa na vielelezo vya mauzo. Aidha, anapokwenda kukopa pesa kutoka benki au kupitia mfumo wa simu (mobile banking), anawaheshimu viongozi wa umma wanaosimamia mfumo huo kwa kuzingatia kwamba wana wajibu wa kutoa taarifa sahihi na kuhifadhi usalama wa data yake. Maarifa haya yamwandaa kuwa raia mwajibikaji anayechangia katika kujenga jamii yenye uadilifu na utawala bora.