Kujadili athari za mfumo wa kiliberali kiuchumi, kisiasa, kiutamaduni na kimaadili

1.1 Athari chanya

Mabadiliko ya kiuchumi yaliyofanyika kuanzia mwaka 1986 yalileta manufaa mengi kwa Watanzania:

• Upatikanaji wa bidhaa muhimu: Biashara huria iliwezesha upatikanaji wa bidhaa mbalimbali sokoni. Wananchi walipata fursa ya kuagiza bidhaa kutoka nje kama petroli, nguo, vyakula na vifaa vya kielektroniki bila vikwazo vingi vya kiserikali.

• Kukua kwa pato la Taifa: Pato la Taifa liliongezeka kutoka wastani wa asilimia 2 hadi 4 kati ya mwaka 1986 na 1994. Sekta ya kilimo ilikua kwa asilimia 5 kwa mwaka, na sekta ya viwanda kwa asilimia 4-5.

• Kuongezeka kwa uwekezaji wa nje: Kuanzishwa kwa Kituo cha Uwekezaji Tanzania (TIC) kulivuta makampuni ya madini kama Barrick Gold na benki za kigeni kama Standard Chartered kuingia nchini.

• Kukua kwa sekta binafsi: Wafanyabiashara wadogo na wa kati waliazisha biashara mbalimbali, ikiwa ni pamoja na maduka ya jumla, migahawa na viwanda vidogo. Hii iliwezesha kuajiriwa kwa maelfu ya vijana.

• Kuimarika kwa sekta ya fedha: Kuruhusu benki binafsi kuleta ushindani na kuboresha huduma za kifedha, ikiwa ni pamoja na vyama vya akiba na mikopo kwa wakulima.

• Kupungua kwa udhibiti wa bei: Serikali iliondoa udhibiti wa bei, hivyo bidhaa zikaenda kulingana na nguvu za soko, ikapunguza uhaba na foleni ndefu.

• Ubinafsishaji wa mashirika ya umma: Mashirika mengi ya umma yalibinafsishwa au kuzwa, ikiwa ni pamoja na Benki ya Biashara ya Taifa (NBC) mwaka 1997.

• Kuboreshwa kwa miundombinu: Barabara za lami zilijengwa kama Dodoma-Singida-Shinyanga na Tunduma-Sumbawanga-Kigoma, hivyo kurahisisha usafirishaji wa bidhaa.

1.2 Athari hasi

Pamoja na manufaa, uliberali ulileta changamoto nyingi:

• Kudhoofika kwa viwanda vya ndani: Bidhaa za kigeni zilizoingia kwa wingi zilizoshindana na bidhaa za ndani kwa ubora na bei. Viwanda vya nguo kama Urafiki Textile vikashindwa kuhimili ushindani wa mitumba, na hivyo vikafa.

• Kuzorota kwa huduma za kijamii: Serikali ilipunguza bajeti ya elimu na afya kufuatana na masharti ya taasisi za kimataifa. Ada za shule ziliongezeka, na hospitali zilikosa dawa kutokana na kupungua kwa ruzuku.

• Kuongezeka kwa ukosefu wa ajira: Sera za ubinafsishaji zilisababisha mashirika mengi kupunguza wafanyakazi au kufunga, huku viwanda vya ndani vikidhoofika kwa ushindani wa bidhaa za nje.

• Kuongezeka kwa pengo kati ya matajiri na maskini: Wale wenye mitaji na ujuzi wa kibiashara walinufaisha zaidi, wakati wananchi wengi wa kawaida wakashindwa kushindana. Ruzuku za kilimo zikiondolewa, hivyo wakulima wadogo wakakosa mbolea na pembejeo.

• Kudorora kwa uzalishaji wa kilimo: Wakulima walikuwa wanakabiliwa na bei za kimataifa zinazobadilika bila ulinzi wa serikali, na miundombinu duni ilikuwa kizuizi kuu.

• Kuongezeka kwa utegemezi kutoka nje: Bidhaa mbalimbali kama Chakula, nguo na dawa ziliagizwa kutoka nje zaidi, ikiongeza utegemezi wa kigeni.

2.1 Athari chanya

• Kuimarika kwa demokrasia ya vyama vingi: Mwaka 1992, mfumo wa vyama vingi ulirejeshwa, hivyo wananchi wakaweza kuchagua vyama na viongozi wao kwa uhuru.

• Uhuru wa mawazo na vyombo vya habari: Magazeti binafsi, redio na baadaye televisheni ziliibuka kwa wingi, zikawa majukwaa ya mijadala ya kisiasa na ufichuzi wa changamoto za kijamii.

• Uwajibikaji wa serikali: Vyombo vya habari na asasi za kiraia viliimarisha uwazi na uwajibikaji wa viongozi, hususa katika kupambana na rushwa na ubadhirifu.

• Maboresho ya mfumo wa kisheria na katiba: Marekebisho ya Katiba ya 1992 yalileta sheria zinazolinda uhuru wa kujieleza na haki za raia.

2.2 Athari hasi

• Kuongezeka kwa migawanyiko katika jamii: Ushindani wa kisiasa ulichangia migawanyiko ya kikabila na kidini, hususa kupitia kampeni zenye lugha za uchochezi.

• Uchochezi na vurugu: Mikutano ya kisiasa mingi iliathirika na lugha kali ya uchochezi, na wakati mwingine ikageuka kuwa vurugu kutokana na ukosefu wa taratibu thabiti.

• Nguvu kutoka nje: Maamuzi mengi ya sera yalitegemea masharti ya wafadhili wa kimataifa kuliko vipaumbele vya ndani, hivyo kupunguza uhuru wa kisiasa.

3.1 Athari chanya

• Kuimarika kwa utamaduni mseto: Watanzania wakaweza kushiriki na kujifunza tamaduni za watu wa mataifa mengine kupitia biashara, utalii na vyombo vya habari.

• Kutangaza utamaduni wa Kitanzania nje ya nchi: Bidhaa za asili kama vinyago, kazi za mikono na sanaa zilipata masoko katika nchi za nje.

• Kuondoa mila potofu: Uhuru wa kujieleza uliwezesha kupigania haki za wanawake na watoto, ikichangia kupungua au kuondolewa wa mila hatarishi kama ukeketaji na ndoa za utotoni.

3.2 Athari hasi

• Kudhoofika kwa utamaduni wa jadi: Bidhaa na mitindo ya kigeni kama nguo za mitumba, muziki wa kigeni na vyakula vya haraka vikashindana na vya asili.

• Kuporomoka kwa lugha za asili: Ufundishaji wa masomo kwa lugha za kigeni kumeibua dhana potofu kuwa lugha za kigeni ni alama ya elimu bora.

• Kupungua kwa utambulisho wa jamii: Watu wengi wakaanza kujitambulisha kwa misingi ya binafsi, hivyo kudhoofisha mshikamano wa kijamii.

• Kudhoofisha taasisi za kijamii: Mifumo ya familia na ukoo ilikumbwa na changamoto, ikiwa ni pamoja na kuongezeka kwa familia za mzazi mmoja na kupungua kwa msaada wa kizazi hadi kizazi.

4.1 Athari chanya

• Kuendeleza usawa na haki: Uliberali umechangia kuimarisha usawa wa kijinsia na sera za kupendelea makundi yaliyo katika mazingira magumu.

• Kuimarisha uadilifu na uwajibikaji: Kuanzishwa kwa vyama vya kiraia kumesaidia kulinda haki za binadamu na kuongeza uwazi katika utendaji wa dola.

4.2 Athari hasi

• Ubinafsi uliokithiri: Uliberali unasisitiza haki za mtu binafsi kuliko haki za jamii, tofauti na utamaduni wa Kiafrika unaosisitiza kujali jamii. Hii imesababisha kupoteza maadili ya kushirikiana na kusaidiana.

• Mmomonyoko wa maadili ya Kitanzania: Vijana wengi wakaanza kuchukua mienendo ya kigeni kama kuvaa mavazi yasiyo na staha na kupendelela starehe kuliko kazi.

• Kudharaulika kwa mamlaka za jadi: Viongozi wa jadi wakaonekana kupunguziwa hadhi, na ushauri wa wazee ukapuuzwa zaidi.

• Kuongezeka kwa rushwa: Ubinafsishaji wa mashirika ya umma ulifanyika kwa mdogo wa uadilifu, huku baadhi ya viongozi wakipokea rushwa na kuuza mashirika kwa bei duni.

Mifano 1: Biashara ya mdogo wa mbogamboga sokoni

Maria, mkulima mdogo wa mbogamboga kijijini Arumeru, alikuwa anauza mazao yake kwa muuzaji mdogo ambaye alikuwa anampatia bei ya chini sana. Baada ya kuingia kwa mfumo wa uliberali na kuimarika kwa mawasiliano, Maria alipata simu ya mkononi na sasa anaweza kuangalia bei za mbogamboga sokoni la Arusha kila asubuhi kupitia redio ya Tanzania (RTD). Sasa anaweza kuchukua mazao yake moja kwa moja sokoni na kuyauza kwa bei ya juu zaidi, akajipatia faida zaidi. Hii ni mfano wa athari chanya ya uliberali kiuchumi katika sekta ya kilimo kupitia upatikanaji wa habari na uhuru wa kuuza.

Mifano 2: Mtumba na viwanda vya nguo vya ndani

Kijana mmoja alikuwa anafanya kazi katika kiwanda cha nguo cha Urafiki Dar es Salaam kabla ya uliberali. Baada ya kuingia kwa soko huria, nguo za mitumba kutoka nje zikaingia kwa bei yao na ubora wa kutosha. Kiwanda hiki hakweza kushindana na kufa, kijana akapoteza kazi yake. Hii ni mfano wa athari hasi ya uliberali kiuchumi – kudhoofika kwa viwanda vya ndani na kupungua kwa ajira kutokana na ushindani wa bidhaa za nje.

Kwa mfano, mwanafunzi wa kidato cha sita anayekuwa anajenga biashara ya kuuza mbogamboga sokoni kwake anaweza kutumia maarifa haya kuelewa jinsi bei zinavyoamuliwa na soko huria, na kujua kwamba iwapo atazidi kuuza kwa bei ya chini, anaweza kutumia simu yake kutafuta wateja wengine au kuhifadhi mazao yake mpaka bei iporte juu. Pia, anaelewa kwamba biashara hii inaweza kushindana na wauzaji wengine, hivyo anapaswa kujitahidi kuboresha ubora na kupunguza gharama ili kustawi.