Uhuru wa kweli ulikuwa nguzo moja ya msingi wa Mapinduzi Matukufu ya Zanzibar. Kuhuru hakumaanisha tu kuondoka kwa utawala wa kigeni, bali pia kuwa na uwezo wa kujitawala, kumiliki rasilimali, na kushiriki katika maamuzi ya kisiasa bila ubaguzi.

Matendo muhimu ya kuenzi uhuru ni pamoja na:

• Kuheshimu kanuni za tangazo la ulimwengu la haki za binadamu — Kila mtu anapaswa kuthamini haki za msingi za binadamu kama uhuru wa kuwaza, kusema, na kujumuika.

• Kuhakikisha serikali inatawaliwa kwa misingi ya demokrasia — Wananchi wanapaswa kushiriki katika uongozi kupitia uchaguzi huru na wa haki.

• Kutumia mali za taifa kuondoa umasikini na ujinga — Rasilimali za Taifa zinapaswa kutumika kwa manufaa ya wananchi wote, si kwa faida ya kundi dogo tu.

• Kutoa nafasi sawa kwa wote — Wanawake na wanaume, bila kujali rangi, kabila, dini au hali ya kiuchumi, wanapaswa kuwa na fursa sawa katika masuala ya elimu, ajira na uchumi.

Mfano: Baada ya Mapinduzi, Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar iliweka mfumo wa elimu bure kuanzia ngazi ya elimu ya msingi. Hatua hii iliondoa ada zilizokuwa kikwazo kwa watoto wa wananchi wa kawaida, na hivyo kufungua fursa ya elimu kwa kila mtoto wa Kizanzibari — mkisio wa uhuru wa kweli.

Haki na usawa vilikuwa chanzo kikuu cha Mapinduzi ya mwaka 1964. Mapinduzi yalilenga kuondoa unyonyaji na ubaguzi wa kikabila na wa rangi, na kuhakikisha kuwa kila mwananchi anapata haki sawa kwa misingi ya utu wake kama binadamu.

Matendo muhimu ya kuenzi haki ni pamoja na:

• Kuheshimu binadamu wote bila ubaguzi — Kila mtu anapaswa kuheshimiwa kwa misingi ya utu wake, si kwa misingi ya rangi, dini au kabila.

• Wananchi washiriwe sawa katika ngazi zote za serikali na uongozi — Hakuna kikundi chochote kinachopaswa kujionyesha kuwa na faida zaidi kuliko nyingine.

• Haki ya kutoa mawazo, kwenda anakotaka, na kukutana na watu — Kila mtu anapaswa kuwa na uhuru wa kujieleza na kuhamia mahali popote ndani ya nchi.

• Haki ya kulindwa yeye na mali zake kwa mujibu wa sheria — Sheria zinapaswa kulinda kila raia kwa usawa.

• Haki ya kupata malipo ya haki kutokana na kazi yake — Kila mtu anapaswa kulipwa mshahara unaolingana na kazi anayofanya.

• Haki ya kumiliki utajiri wa asili wa Zanzibar — Rasilimali za Taifa zinapaswa kuwa owned na wananchi wote.

Mfano: Tamko la Ardhi la mwaka 1964 lilifuta umiliki binafsi wa ardhi na kutamka kuwa ardhi yote ya Zanzibar ni mali ya Serikali kwa niaba ya wananchi. Hatua hii iliondoa tabaka la wamiliki wa mashamba makubwa na kuweka msingi wa usawa katika umiliki wa ardhi.

Umoja ulikuwa nguzo muhimu ya kuwaunganisha Wazanzibari wote ili washirikiane katika kujenga taifa jipya. Mapinduzi yalilenga kuondoa migawanyiko ya kijamii iliyokuwa imesababishwa na utawala wa kibaguzi wa zamani.

Matendo ya kisera na kiutawala:

• Kufuata siasa na sera zisizo za ubaguzi na ambazo ni shirikishi
• Kuweka mfumo wa utawala bora unaotatua matatizo kwa amani
• Kuwa na ibada za pamoja na maadhimisho ya kitaifa kama Siku ya Mapinduzi ya Zanzibar ( Januari 12)

Matendo ya kijamii na kiutamaduni:

• Kuruhusu mijadala ya wazi kati ya makundi mbalimbali ili kujenga uelewa wa pamoja
• Kwaruhusu wananchi kushiriki katika uchaguzi wa viongozi wao
• Kuwa na matamasha ambayo zinasherehekea utofauti wa kila kundi katika jamii
• Kufundisha historia ya Taifa na tunu zake ili kujenga hisia za umoja na ufahari
• Kupanga miradi shirikishi inayowaunganisha watu

Matendo ya kiuchumi:

• Kupunguza tofauti kati ya masikini na matajiri
• Kuondoa tofauti zitokanazo na ukabila, udini, na ajira
• Kufanya shughuli za uzalishaji zinazoleta maendeleo kwa kila mmoja

Mfano: Baada ya Mapinduzi, Serikali iliweka mfumo wa chama kimoja (ASP) ili kudhibiti migawanyiko ya kisiasa iliyokuwa ikichochehwa na misingi ya kikabila na kitabaka. Mfumo huu ulilenga kudumisha mshikamano wa kitaifa na kuzuia kurejea kwa wanasiasa wa kikoloni na wa kisultani.

Amani ilikuwa msingi muhimu wa Mapinduzi, kwani ilikuwa na lengo la kujenga jamii yenye mshikamano baada ya kipindi cha mgawanyiko na ubaguzi.

Matendo muhimu ya kuenzi amani ni pamoja na:

• Kuondoa mifumo ya ubaguzi na dhuluma — Chanzo cha migawanyiko cha kijamii na kisiasa kinapaswa kuondolewa ili kuweka misingi ya mshikamano.

• Kuimarisha vyombo vya ulinzi na usalama — Vikosi vya ulinzi vina jukumu la kulinda mipaka na kudhibiti machafuko ya ndani.

• Kudumisha Muungano wa Tanganyika na Zanzibar — Muungano uliohindi Aprili 1964 uliimarisha diplomasia ya Zanzibar katika ngazi ya kikanda na kimataifa.

• Kushiriki katika shughuli za kijamii kwa amani — Kila mwananchi anapaswa kujenga uaminifu na mshikamano na wengine wasio na ubaguzi wa aina yoyote.

Maadili ya uhuru, haki, umojo na amani yamekuwa msingi wa kujenga jamii ya Wazanzibari na Tanzania kwa ujumla. Kila kizazi kinapaswa kudumisha na kuendeleza maadili hayo ili kuenzi urithi wa Mapinduzi Matukufu ya Zanzibar.

Wanafunzi wanapaswa kuchambua matendo ya kimaadili kwa kuzingatia:

1. Ni matendo gani yanayolinda tunu za Mapinduzi?
2. Matendo hayo yanafaa vipi katika maisha ya kila siku?
3. Je, kuzingatia maadili hayo kunachangia umoja na amani wa kitaifa?

Katika maisha ya kila siku, mwanafunzi wa Shule ya Upili anaweza kutumia maarifa haya kuchambua matendo ya kimaadili katika jamii yake. Kwa mfano, anaposhiriki katika uchaguzi wa viongozi wa darasani au kwenye chama cha wanafunzi, anaweza kuzingatia kama wanachaguliwa kwa misingi ya usawa na haki, si kwa misingi ya kabila au rangi. Aidha, anaposimama kwa haki za watu wasio na wasiwasi katika jamii yake, anakuwa anakuenzi uhuru na haki alizopata kutoka Mapinduzi Matukufu ya Zanzibar.