Kueleza maadili na mfumo wa usimamizi uliojengwa wakati wa ukoloni

Kabla ya ukoloni, jamii za Kitanzania zilikuwa na mfumo imara wa usimamizi wa maadili uliotokana na:

• Familia – ilikuwa kitovu cha kufundisha maadili kama heshima kwa wazazi, upendo, na kushirikiana
• Ukoo – lilikuwa na viongozi waliosimamia taratibu za maisha na kutatua migogoro
• Kabila – lilikuwa na mila na desturi zilizodumisha maadili na umoja
• Dini za jadi – zilifundisha maadili kupitia ibada na matambiko
• Elimu ya jadi – ilijumuisha methali, hadithi, jando na unyago

Mfumo huu ulikuwa na nguvu na kudumisha amani katika jamii.

Ukoloni ulileta mabadiliko makubwa katika mifumo ya maadili. Wakoloni wa Kijerumani na Kiingereza walileta maadili ya Ulaya Magharibi kwa lengo la:

• Kufanya Watanzania wawe wazalishaji wa malighafi kwa viwanda vya Ulaya
• Kuwaweka watu wanaolipwa kidogo na kufanya kazi kwa bidii
• Kuzuia upinzani na kudumisha utawala wao

Wakoloni hawakuheshimu mifumo ya maadili ya jadi, wakidai kuwa ni ya kizamani na haijaendelea.

A. Dini ya Kikristo

• Dini ya Kikristo iliingia Tanzania miaka ya 1840 na mashirika mbalimbali
• Wakoloni walitumia dini kufundisha maadili na utamaduni wa Ulaya Magharibi
• Walipiga marufuku dini za jadi na mila zake
• Walianzisha shule za dini zilizofundisha utii kwa mamlaka ya kikoloni

B. Elimu ya Kikoloni

• Elimu iliundwa kwa kufuata falsafa ya Ulaya Magharibi
• Walifundisha historia ya Ulaya na kudhihirisha kuwa maadili ya Ulaya ni bora
• Shule za kimisionari zilifundisha usafi na kutunza nyumba
• Elimu hii ilibadilisha mtazamo wa vijana kuhusu utamaduni wao

C. Utawala wa Kikoloni

• Walianzisha dola ya kikoloni iliyosimamia mambo yote
• Walitunga sheria zilizopiga marufuku tamaduni za Kitanzania
• Walijenga taasisi kama mahakama, polisi na mabaraza ya nidhamu
• Walikuja na mfumo wa familia unaofanana na ule wa Ulaya Magharibi

1. Miundo mipya ya kusimamia maadili – Mifumo ya jadi ya familia na ukoo iliivurugwa
2. Kuingilia utamaduni wa kigeni – Maadili ya kigeni yalipingana na maadili ya asili
3. Kupotea kwa mamlaka ya kijamii – Mamlaka ya viongozi wa ukoo na kichifu ilidhoofika
4. Kudharauliwa kwa dini za jadi – Imbani za jadi zilipungukiwa nguvu
5. Kutoheshimu elimu ya jadi – Maarifa ya jadi yalipuuzwa na kuchukuliwa na elimu ya kikoloni

Mifano 1: Mabadiliko ya maadili ya kifamilia

Kabla ya ukoloni, familia ya Kisukuma ilimlea mtoto kwa kushirikiana na ukoo wote. Mtoto alifundishwa kuheshimu wazee, kushiriki kazi za shamba, na kujua tabia za ndugu wa kiumbe (kama nyoka wa familia). Wakati wa ukoloni, mfumo wa elimu wa kikoloni ulimwondoa mtoto kutoka familia na kufundishwa kujitegemea na kufuata sheria za kigeni. Hii ilidhoofisha mamlaka ya familia katika malezi.

Mifano 2: Ubaguzi wa rangi katika maadili

Wakoloni walianzisha maadili ya ubaguzi wa rangi. Mtu mweupe aletewa heshima ya kiotomatiki, huku Mtenzania akubaliwe kushuka chini. Hii ilipingana na maadili ya Kitanzania ya kuheshimu kila mtu kulingana na umri na busara, si rangi.

Maadili ya wakati wa ukoloni yalijengwa kwa njia ya dini, elimu na utawala wa kikoloni. Mifumo hii ilikuwa na lengo la kudumisha maslahi ya wakoloni na si ya jamii za Kitanzania. Ingawa ukoloni ulidhoofisha maadili ya jadi, baadhi ya maadili kama umoja, upendo na ukarimu yameendelea kuwapo hadi leo.

Katika maisha ya kila siku huko Tanzania, unaweza kuona athari za maadili ya ukoloni unapokutana na wazee wanaodai heshima kwa sababu ya umri, huku baadhi ya vijana wakipuuza ili kufuata mitazamo ya kisasa. Kwa mfano, unapotembelea kijiji chao kwenye maduka ya Sokoni, unaweza kugundua kuwa wazee wanafurahia kuzungumza kuhusu mila za zamani za kabila chao, lakini vijana wanaogopa kuzungumza kwa Lugha ya kibaba kwa sababu wanadhani ni ya zamani sana – hili ni mlundo wa maadili ya kikoloni yanayodumu katika jamii ya leo.