Kutathmini mchango wa harakati za kupinga uvamizi na ukoloni katika kutunza maadili ya Kitanzania na kujenga uzalendo

1. Umoja

Kabla ya ukoloni, jamii za Kitanzania zilikuwa zimegawanyika katika makabila mbalimbali. Lakini wakoloni walipokwishaingia, viongozi wa jamii mbalimbali walihimiza umoja ili kuwa na nguvu ya kukabiliana na wavamizi.

Mfano: Mtwa Mkwawa wa Wahehe aliwauunganisha watu wake kupambana na Wajerumani. Pia, Mwalimu Julius Nyerere na Sheikh Abeid Karume wakati wa harakati za kudai uhuru, waliunganisha makabila yote ya Tanganyika na Zanzibar kuwa taifa moja lenye umoja.

Umoja ulichangia katika kushinda mgawanyiko wa makabila na kujenga nguvu ya kitaifa.

2. Utu

Wakoloni walimnyanyasa Watanzania kwa kuchapwa viboko hadharani, kunyongwa na kudhalilishwa. Hali hii iliwachosha wananchi na kuwapiga mota kupinga utawala wao.

Mfano: Abushiri bin Salim al-Harthi alipigana na Wajerumani kwa sababu hakua na mpango wa kuwaacha utu wao udhalilishwe. Alikamatwa na kunyongwa mwaka 1889, lakini alionyesha kujitolea kwa ajili ya utu wa watu wake.

Harakati za kupinga ukoloni zilionyesha kwamba Watanzania hawakuwa tayari kuachana na utu wao.

3. Mshikamano

Viongozi walioongoza mapambano dhidi ya wakoloni walijua kwamba hawangeweza kushinda peke yao. Hivyo, walihamasisha watu kushikamana ili kuwa na nguvu.

Mfano: Vita vya Maji Maji (1905-1907) viliongozwa na Kinjekitile Ngwale ambaye aliwauunganisha watu wa makabila mbalimbali kama Wamatumbi, Warufiji, Wasongea na wengineo kupambana na Wajerumani. Ingawa vita hivi vilisimama baadaye, vilionyesha umuhimu wa mshikamano.

Vilevile, wakati wa harakati za kudai uhuru, vyama vya wakulima kama Kilimanjaro Native Cooperative Union (KNCU) na Victoria Federation of Cooperative Union (VFCU) viliunda mshikamano kati ya wakulima wa maeneo mbalimbali.

4. Lugha ya Kiswahili

Harakati za kupinga ukoloni zilitumia Kiswahili kama chombo cha kuwasilianisha wananchi. Kiswahili kilisaidia kuunganisha watu wa makabila tofauti na kuwafanya waweze kuelewana.

Mfano: TANU ilitumia Kiswahili katika mikutano yake, magazeti kama Sauti ya TANU, na nyimbo za taarabu kuhamasisha wananchi. Viongozi kama Mwalimu Nyerere walizungumza kwa Kiswahili ili kufikisha ujumbe kwa watu wote.

Kiswahili kilikuwa nyenzo muhimu ya kueneza ujumbe wa uzalendo na kujenga umoja wa kitaifa.

Viongozi wa Kupinga Uvamizi wa Kijerumani

Harakati za awali dhidi ya uvamizi wa kikoloni ziliongozwa na viongozi shupavu ambajioonesha uzalendo wa kipekee:

• Mtwa Mkwawa (Wahehe): Alipigana na Wajerumani kati ya 1891 na 1898. Mwaka 1898, alijiuwa badala ya kukamatwa, akionyesha kwamba alipendelea kufa kuliko kuishi chini ya utawala wa wakoloni.

• Mwene Machemba (Wayao): Alishinda karibu mapigano yote dhidi ya Wajerumani. Katika barua aliyoandikia Wajerumani, alisema: "Nimesikiliza maneno yenu, lakini sijaona sababu ya kuwati. Niko tayari kufa... sisi ni watu huru kama mimi."

• Liti Kidanka (Wanyaturu): Aliongoza mapambano dhidi ya Wajerumani huko Singida kwa miaka 1908-1910, akitumia mbinu ya nyuki wakali kuwashambulia Wajerumani.

• Abushiri bin Salim al-Harthi (Pwani): Aliongoza wananchi wa pwani kupigana na Wajerumani mwaka 1889 na kufanikiwa kuwaondoa katika baadhi ya maeneo.

Viongozi wa Harakati za Kudai Uhuru

Wakati wa harakati za kudai uhuru wa Tanganyika na Zanzibar, viongozi walijenga uzalendo kupitia:

• Kuanzisha vyama vya siasa: TANU ilianzishwa mwaka 1954 na Mwalimu Nyerere akawa mwenyekiti. ASP ilianzishwa mwaka 1957 na Sheikh Abeid Amani Karume akawa rais.

• Kuhamasisha wananchi: Viongozi walitembelea maeneo mbalimbali kuhamasisha wananchi kujiunga na harakati za uhuru.

• Kuchangisha fedha: Wazalendo kama John Rupia, Dossa Aziz, na Aikael Mbowe walichangia fedha kusaidia harakati za uhuru.

• Kupigania haki za wafanyakazi na wakulima: Vyama kama Tanganyika Federation of Labour na vyama vya wakulima vilipigania haki za watu.

Matokeo ya Uzalendo

Kutokana na harakati hizi, Tanganyika ilipata uhuru tarehe 9 Desemba 1961, na Zanzibar tarehe 10 Desemba 1963. Mapinduzi ya Zanzibar ya tarehe 12 Januari 1964 yalileta muungano wa nchi zote mbili.

Wakoloni walileta maadili ya kibepari kama ubaguzi wa rangi, unyonyaji, ukatili, ubinafsi na matabaka. Maadili haya yalidhoofisha maadili ya jamii za Kitanzania na kuhatarisha utu wa wananchi.

Lakini harakati za kupinga ukoloni zilionyesha kwamba maadili ya Kitanzania ya umoja, utu, mshikamano na uzalendo yalikuwa imara zaidi kuliko maadili ya kikoloni.

Kijana mmoja wa Dar es Salaam anayesoma kuhusu harakati za kupinga ukoloni anaweza kutumia mafunzo hayo katika maisha ya kila siku. Kwa mfano, anaposimama kwenye kazi ya kujitolea katika jamii yake - kama kushiriki katika kazi ya kujenga barabara au kuchangisha fedha kwa ajili ya shule ya mtoto maskini - anakuwa anadumisha maadili ya uzalendo na mshikamano ambayo mababu zetu walionyesha wakati wa mapambano dhidi ya ukoloni. Hii inaonyesha kwamba maadili ya Kitanzania yanaendelea kutumika katika maisha ya kawaida ya Watanzania hata leo.