Aina za ukinzani

Hizi ni methali ambazo hujirudia rudia kwa ajili ya kusisitiza jambo. Mfano:

1. Asiyejua maana haambiwi maana
2. Kokoto huzaa kokoto
3. Mtoto wa nyoka ni nyoka
4. Haba na haba hujaza kibaba
5. Heri kujikwaa guu kuliko kujikwaa ulimi

Onomatopea (tanakali sauti)

Ziko sauti zinazoiga sauti mbalimbali Mfano: chururu, si ndo! ndo! ndo!

Mfululizo sauti

Methali za aina hii zinabeba sauti maalumu mara nyingi hutawaliwa na herufi kama "ha," "ba," "pa." Mfano:

1. Haba na haba hujaza kibaba
2. Haraka haraka haina baraka
3. Padogo pako si pakubwa pa mwenzio

Maswali

Baadhi ya methali hujenga sanaa yake kwa kuuliza maswali. Kimsingi maswali hayo hayahitaji majibu, lakini jambo hili linakusudiwa kulengwa kwa hadhira na kufika huko. Mfano:

1. Pilipili usizozila zakuwashia nini?
2. Umekuwa bata akili kwa watoto?
3. Angurumapo simba mcheza ni nani?

Mchezo wa maneno

Methali nyingine hucheza na maneno huleta maana mahsusi hasa kutoa maonyo. Mfano:

1. Ukiona neno usiseme neno, ukinena neno utapatwa na neno.
2. Pema japo pema ukipema si pema tena.

Sifa ya methali ni kule kujenga picha au taswira ambazo huchotwa katika mazingira. Picha hizo zaweza kuhusu wanyama, ndege, samaki, wadudu, mazimwi.

Picha za wanyama

1. Paka akiondoka panya hutawala
2. Mzoea punda hapandi farasi

Picha za wadudu

• Ukitupa jongoo tupa na mti wake

Picha za ndege

• Kuku mwenye watoto halengwi jiwe
• Kunguru mwoga hukimbiza mbawa zake

Picha za samani

1. Kitanda usichokilalia hujui kunguni wake
2. Uzuri wa mkakasi ndani kipande cha mti
3. Chanda chema huvikwa pete

Picha za silaha

• Vita vya panga寒假hakumuliwi na fimbo
• Mshale kwenda msituni haukupotea

Picha za matunda

• Mchagua nazi hupata koroma
• Koko haudai mai (maji)

Picha za viungo vya mwili

1. Ulimi unauma kuliko meno
2. Heri kufa macho kuliko kufa moyo
3. Kinywa jumba la meno
4. Kifo cha mdomo mate hutawanyika

Wahusika katika methali ni muhimu kwa sababu hawa ndio wanaojenga kazi hii. Wahusika wake ni binadamu na wako wa aina mbili:

• Mtoa methali
• Wasikilizaji

Methali hufuatana na mazingira ya watu pamoja na silka. Ni vigumu kwa mtu kupata uzito wa maana au jibu na dhamana za picha zilizotumika katika methali iwapo mtu huyo hana asili mahali methali ilipozaliwa.

Kitendawili ni usemi uliofumbwa ambao hutolewa kwa hadhira ili ufumbuliwe. Fumbo hilo kwa kawaida huwa linafahamika katika jamii hiyo na mara nyingi lina mafunzo muhimu kwa washiriki mbali na kuwachemsha bongo zao.

Vitendawili ni sanaa inayotegemea uwezo wa mtu kutambua, kuhusisha, na kulinganisha vitu vya aina mbali mbali vilivyomo katika maumbile.

Ni sanaa inayotendwa, inayojisimamia yenyewe, hivyo ni tofauti na methali ambazo ni sanaa tegemezi au elezi.

Miundo

Vitendawili vina miundo yake maalumu tofauti na tanzu nyingine za fasihi simulizi. Muundo wa kitendawili unaweza kuwa kama ifuatavyo:

1. Kitangulizi (mtambaji au mtendaji) Mfano:

   • Kitendawili.........
   • Tega ........(mtegaji)

2. Kitendawili swali / fumbo lenyewe

3. Swali la msaada – (nini hicho)

4. Kichocheo – toa mke, toa mji, lipa mbuzi au lipa binti

5. Jibu lenyewe

Hii inaonesha kuwa vitendawili ni fumbo au swali linalohitaji jibu. Mfano: Mume mrefu lakini mke mfupi, lakini wanashirikiana sana Mtegaji hujibu: "mchi na kinu"

Mtindo

Kitendawili kina mtindo wa majibizano (dayolojia) kati ya mtendaji (mtambaji) na mtegaji (wasikilizaji). Mtambaji hutoa kitangulizi kwa kusema "kitendawili" hujibu "tega," kisha hutoa kitendawili chenyewe yaani swali au fumbo lenyewe. Wasikilizaji wanatakiwa kutoa jibu, na wakishindwa wanamshawishi mtambaji atoe jibu mwenyewe kwa kumpa mji yaani kichocheo. Namna na aina ya kichocheo hutegemea sana mahali na mahali.

Matumizi ya lugha

Vitendawili hutumia lugha ya sitiari na mara nyingi lugha hii huwa na aina ya ashoiri ndani yake. Vilevile vitendawili vya Kiswahili vina utajiri mkubwa ndani yake na lugha.