Aina za Maneno

Nomino hufanya kazi ya kutaja jina la mtu, kitu hali au mahali. Mfano: baba, Tanzania, ugonjwa n.k. Baba analima, chakula kimemwagika

Zipo aina mbalimbali za nomino ambazo ni:

1. Nomino za kawaida

Nomino hizi hazibainishi waziwazi vitu vinavyotajwa. Ikiwa ni mtu hatambuliwi kama ni Juma au Asha, ikiwa ni mlima hautambuliwi kama ni Kilimanjaro, Meru, hutaja kwajumla. Mfano: baba, mvulana, mji, nchi. Nomino hizi kwa jina jingine huitwa nomino za jumla.

Mfano:

• Rafiki yangu amekufa
• Baba analima

2. Nomino za kipekee

Nomino hizi hutaja na kutambulisha nomino mahsusi na kipekee. Yaani kitu ni hicho hicho wala si kitu kingine. Mfano: Juma, Arusha, Mlima Kilimanjaro n.k. Herufi za kwanza za nomino za kipekee huwa ni kubwa hata kama nomino hizo zinapatikana katikati ya sentensi.

Mfano:

Maryam anafua nguo.

3. Nomino za jamii

Hizi ni nomino zinazowakilisha vitu vingine katika jina moja. Yaani hutaja ujumla wa vitu vingi. Mfano: Jeshi, timu, mkutano, kamati.

Timu yetu ilishinda kwa kishindo.

4. Nomino dhahania

Hizi ni nomino zinazofikiriwa pasipo kuonekana.

Mfano: Malaika, Zimwi, Jini.

5. Nomino za wingi

Nomino hizi hudokeza dhana ya wingijapokuwa zenyewe hazina wingi wala umoja. Umbo la nomino hizi linafanana na nomino zilizo katika wingi japokuwa mfano huo ni wa bahati tu.

Mfano: maziwa, maji, manukato, majadiliano.

Maziwa vamemwagika.

6. Nomino za matendo

Nomino hizi huonesha matendo.

Mfano: ukulima, ufugaji, mapigano.

Mapigano yalizuka mjini.

Haya ni maneno yanayotoa taarifa ya ziada katika nomino. Hufanya kazi ya kufafanua kuelezea zaidi kuhusu nomino ili kupambanua kutofautisha nomino husika miongoni mwa nomino nyingine.

Mfano:

Mtoto wangu amefaulu, yule mpole amesafiri.

1. Vivumishi vya idadi

Vivumishi hivi hutumika kueleza kuhusu idadi ya nomino. Yaweza kuwa idadi isiyodhihirika. Mfano: wengi, wastani, nyingi n.k au idadi halisi. Hapa nambari hutumika kueleza idadi ya nomino, mfano: kumi, elfu.

Mfano:

Watu wengi waliabudu sanamu lakini watatu walikataa.

2. Vivumishi wa sifa

Hivi hutumika kutoa sifa za nomino mbalimbali, mfano: kali, safi, mfupi, mnene n.k

Mfano:

Yule kijana mrefu ana pua kubwa

3. Vivumishi viulizi

Hutumika kuuliza swali, mfano: gani? yupi?

Mtoto yupi amevunjika?

4. Vivumishi wa a - unganifu

Vivumishi hivi huundwa kwa mzizi wa kihusishi a - unganifu. Kihisishi hiki huandamana na nomino kuunda kirai husishi ambacho huvumisha nomino iliyotajwa awali.

Vivumishi hivi huleta dhana za umilikaji wa nomino na nafasi katika orodha.

Mfano: ya, cha, za.

Nguo zajuma zilianguka alipocheza.

5. Vivumishi wa kumiliki

Vivumishi hivi hutoa taarifa ya kujulisha umiliki wa nomino. Maneno yake hujulisha kuwa nomino hiyo iliyotajwa ni mali ya nani.

Mfano: yangu, wao, wenu.

Nyumba yangu imebomoka

6. Vivumishi wa kuonesha

Vivumishi hivi hutoa taarifa ihusuyo nomino au kiwakilishi cha nomino kwa kudokeza umbali au ukaribu wa nomino iliyotajwa. Umbali huo unaweza kuwa karibu: mbali kidogo au mball sana. Pia tunaweza kuvitupia katika wingi au umoj a tukizingatia ngeli za nomino na upatanisho wa kisamfi.

Mfano: kile, ile, hii.

Kidumu kile ni changu.

Jembe hili limevunjika.

Haya ni maneno yanayosimama badala ya nomino. Maneno hayo hutumika pale tu ambapo nomino haipo au haikutajwa, huenda kwa kuwa imeshatajwa hapo awali au inafahamika katika mazingira husika.

Mfano:

Mimi ni mwalimu.

Wote wamepotea.

Zipo aina mbalimbali za viwakilishi ambazo ni:

1. Viwakilishi wa kuuliza viulizo

Viwakilishi hivi husimama badala ya nomino iliyoulizwa.

Mfano:

Nani anagonga?

Lipi ni zima?

Mangapi ni mabovu?

2. Viwakilishi wa sifa

Viwakilishi hivi huonesha sifa za nomino zinazowakilisha.

Mfano:

Mfupi amelala

Mjinga kaondoka

Mchangamfu anakuja kesho

3. Viwakilishi wa idadi

Viwakilishi hivi hujulisha idadi ya watu au vitu. Idadi inaweza kuwa yajumla au kamili.

Mfano:

Wanne wamekamatwa (idadi kamili)

Wengi hawakufika (idadi ya jumla)

4. Viwakilishi wa kuonesha mahali

Haya ni maneno yanayosimama badala ya nomino ili kujulisha kudokeza ukaribu au umbali wa nomino hiyo ambayo hutoka kwa mzungumzaji.

Mfano:

Yule ni mvivu

Wale wameondoka

Hili limeiva

5. Viwakihshi wa nafsi

Haya ni maneno yanayosimama badala ya majina yanayotaja nafsi za watu. Viwakilishi vya nafsi vimegawanyika katika makundi mawili ambayo ni:

1. Viwakilishi vya nafsi huru

2. Viwakilishi vya nafsi kiambata

3. Viwakilishi vya nafsi huru

Haya ni maneno yanayoweza kusimama peke yake bila kuambatanishwa katika neno au mzizi wa neno jingine.

Mfano:

• Mimi ni mkulima
• Ninyi ni wakulima
• Sisi ni walimu
• Yeye ni mwalimu
• Wao ni walimu

7. Viwakilishi vya nafsi kiambata

Hizi ni mofimu tegemezi. Vipande vya maneno vinavyoambikwa au vinavyoambatanishwa katika neno au mzizi wa neno jingine ili kudokeza nafsi inayohusika.

Mfano:

8. Viwakilishi wa kumiliki vimilikishi

Hivi huonesha umiliki na umiliki huo huhusishwa moja kwa moja na nomino inayohusika.

Mfano:

Kwetu ni karibu

Kwao ni walevi

9. Viwakilishi wa-a- unganifu

Haya ni maneno ya sifa yanayosimama badala ya nomino inayosifiwa kwa kutumia -a- unganifu.

Mfano:

La saba wamemaliza

Vya China ni feki

10. Viwakilishi wa urejeshi virejeshi

Haya ni maneno yanayorejelea nomino ambayo haikutajwa. Maneno hayo huwa na kirejeshi kinachorejelea na nomino yenyewe haitajwi.

Mfano:

Aliyemaliza aondoke

Lililoiva litaliwa leo

Alimoingia mna vumbi sana

11. Viwakilishi wa pekee

Hivi hubainisha nomino ambayo hutajwa kwa kutumia viambishi vya:

-ote, -o-ote, -enye-, -enyewe-, na -ingine.

Viwakilishi hivi huitwa vya pekee kwa sababu kila mmoja hutoa taarifa fotauti (ya peke yake) na chenzake. Kimsingi mizizi yake ipo mitano.

MCHANGANUO:

1. -ote

Maana hasa ya hali ya "kutokubaki na kitu" ukiwa mazungumzoni

Mfano:

Yote yamemwagika

Zote zimeharibika

Chote kimeliwa

2. -o-ote

Maana hasa ni hali ya kutokuchagua "pasipo uchaguzi"

Mfano:

Yeyote aje

Lolote liwe

Zozote zitapendezwa

3. -enye-

Maana hasa ni hali ya "umiliki"

Mfano:

Mwenye nyumba amefariki

Vyenye sukari vimeharibika

4. -enyewe-

Maana hasa ni hali ya "msisitizo"

Mfano:

Yenyewe imepasuka

Chenyewe kimetoboka

Kwenyewe kumenuka

5. -ingine

Maana hasa ni hali ya "nyongeza"

Mfano:

Mwingine amefariki

Kingine kimepotea

Nyingine imepauliwa

Vingine vimeletwa

12. Viwakilishi wa amba

Haya ni maneno yanayosimama badala ya nomino kwa kutumia mzizi wa amba.

Mfano:

Ambaye amemaliza aje

Ambazo zimeoza zitatupwa

Ambacho kina sumu kimechomwa

Haya ni maneno yanayotoa taarifa ihusuyo kitenzi. Maneno hayo huelezea hufafanua na kupambanua au kuongeza maana zaidi ya namna jinsi tendo linavyotendeka, Idadi au kiasi cha kutendeka kwa tendo hilo, mahali ambapo tendo linatendeka. Hivyo vielezi ni maneno yanayotoa taarifa ili kukijulisha kitenzi hicho kimetendeka kwa namna gani, au jinsi gani: mara ngapi au kwa kiasi gani, wapi, lini na kwa sababu gani. Wakati mwingine vielezi hutoa taarifa inayohusu nomino, viwakilishi, vivumishi na hata vielezi vyenzake.

Zipo aina mbalimbali za vielezi nazo ni:

Vielezi wa namna

Haya ni maneno yanayotoa taarifa au ufafanuzi ambao unaelezea namna aujinsi kitenzi (tendo) linavyofanyika na maneno haya hujulisha kuwa kitenzi hicho kinatumika namna gani aujinsi gani.

Vielezi hivi vya namna vimegawanyika katika makundi madogomadogo sita, ambayo ni:

Vielezi halisi

Vielezi hivi kazi yake ni kutoa taarifa ihusuyo kitenzi

Mfano:

Nyoka anakimbia sana

Hadija anaandika vizuri

Asha amejikwatua mno

Vielezi vinavyofafanua vivumishi

Mfano:

Baba amenunua njumba nzuri sana

Ndondi si mchezo nzuri kabisa

Vielezi vya ki-ya mfanano

Mfano:

Halima anaimba kitoto

Rahimu amevaa kiuni

Vielezi vya hali

Vielezi hivi vina uhusiano na tabia ya kitu. Nomino za dhahama zinapotumika kufafanua kitenzi huwa kielezi.

Mfano:

Barabara zetu zimejengwa upya

Gari hili hukimbia kwa kasi

Vielezi viigizi

Hivi hufuatisha huiga mlio unaotokea baada ya tendo kutendeka.

Mfano:

Maji yamemwagika mwaa

Ali ameanguka puu

Vielezi vikariri/vibariki/viradidi

Haya ni maneno yanayofafanua kielezi kuwa kitenzi hicho kimetendeka mara ngapi au kwa kiasi gani. Idadi hiyo inaweza kuwa idadi yajumla au idadi kamili.

Mfano:

Mtoto anatembea polepole

Ali analima kinyumenyume

Vielezi vya idadi

Haya ni maneno yanayofafanua kielezi kuwa kitenzi hicho kimetendeka mara ngapi au kwa kiasi gani. Idadi hiyo inaweza kuwa idadi yajumla au idadi kamili.

Mfano:

Jamali ameanguka mara nyingi

Makande hupikwa mara mbili

Gari lilipinduka mara tatu.

Vielezi vya mahali

Ni maneno yanayofafanua kwa kujulisha mahali ambapo kitenzi hicho kinatendeka kimetendeka.

Mfano:

Mtoto amelala chumbani

Mama amekwenda shambani

Panya amejificha shimoni

Vielezi vya mahali hujengwa kwa kuambikwa kuambatanishwa na "ni" mwishoni mwa nomino inayokubali upatanisho wa kisarufi baada ya kuongezewa hiyo ni mwishoni mwake.

Vielezi wa wakati

Ni maneno yanayofafanua kielezi kwa kujulisha wakati ambao kitenzi hicho kinatendeka kimetendeka.

Vielezi vya wakati vinaweza kuwa vya majina ya siku, wiki, mwezi, majira ya mwaka, nyakati za siku, matukio ya kihistoria n.k

Mfano:

Wakulima hupanda wakati wa masika

Jambaz1 sugu limeuawa jana usiku

Nitasafiri wiki ijayo

Mimi nilizaliwa wakati wa vita vya majimaji

Vielezi viulizi

Hivi huulizajuu ya tendo linavyofanyika, lilipofanvika, lililotendwa, lilipofanywa.

Mfano:

Baba amenunua nini?

Asha anasoma wapi?

Haya ni maneno yanayoelezajambo lililotendwa. Vitenzi huarifu tendo lililofanyika au litakalofanywa na mnyama, mtu au kiumbe cho»chote kinachoweza kutenda jambo.

Mfano: cheza, lima, panda, imba.

Mara nyingi vitenzi huwa havisimami peke yake vinatumika katika tungo, bali huambatana na viambishi vingine vyenye kuwakilisha mtenda au mtendwa wajambo. Vilevile huambatana na viambishi vyenye kuonesha wakati wa tendo lilipofanvika.

Mfano:

Baba analima (a— na- lima)

Watoto wanacheza (wa — na- cheza)

Wazungumzaji wa Kiswahili hutumia vitenzi pamoja na viambishi ili kuonesha nafsi ya mtenda na pia wakati tendo lilipofanvika. Ni mara chache sana ambapo wazungumzaji hutumia vitenzi visivyochukua viambishi. Hali hii hutokea wakati mzungumzaji anapotoa amri. Mfano: imba, tembea, simama.

1. Kitenzi kikuu (T)

Ni kitenzi ambacho hutoa wazo kwa tendo ambalo linatendwa na nomino au kiwakilishi cha nomino. Mara nyingi kitenzi kikuu hukaa peke yake katika sentensi na hutoa taarifa kamili bila ya kuhitaji msaada kitenzi kingine.

Mfano:

1. Baba yangu anacheza vizuri
2. Shamba langu limepandwa mahindi
3. iii. Sisi tunasoma Kiswahili

SIFA ZA KITENZI KIKUU (T)

1. Huweza kusimama peke yake katika tungo au sentensi na kukamilisha taarifa bila ya kuwepo kitenzi kingine.

Mfano:

Mania anakula

2. Huweza kuonesha ukanushi au uyakinishi

Mfano:

Ali anakimbia (uyakinishi)

Wewe hutacheza kwaito (ukanushi)

2. Kitenzi kisaidizi (Ts)

Kitenzi hiki hukaa sambamba na kitenzi kikuu ili kusaidia kukamilisha taarifa. Kitenzi kisaidizi kikiwa peke yake hakiwezi kutoa taarifa kamili: hivyo basi kinahitaji kitenzi kingine ndipo taarifa yake ikamilike.

Mfano:

Mtoto aliyekuja ameondoka

Bibi yangu alikuwa anaumwa

3. Kitenzi kishirikishi (t)

Hiki ni kitenzi ambacho hujulisha hali ya kuwepo au kutokuwepo kwa uhusiano na ushirikiano baina ya vipashio vya lugha. Uhusiano huo unaweza kuwa katika tabia, haili au mazingira fulani.

Mfano:

Juma ni mwizi

Kikombe kichabati

1. Vitenzi vishirikishi vikamilifu:

Haya ni maneno ambayo vamekamilika yaani hayahitaji mofimukiambishi silabi neno au kitenzi kingine.

MIZIZI YA VITENZI VISHIRIKISHI:

1. Kuwa:

Endapo utakuwa na kitenzi cha mzizi wa kuwa kimekaa peke yake katika sentensi na kimetoa taarifa kamili basi hicho ni kitenzi kishirikishi.

Mfano:

Ali alikuwa mtulivu darasani

Fatuma hakuwa mtoro

2. Ni:

Hiki ni kitenzi kishirikishi kinachojulisha uyakinishi wa tendo. Kitenzi hiki hujulisha kuwepo kwa uhusiano baina ya vipashio vya lugha.

Mfano:

Juma ni mcheshi

Simba ni mnyama mkali

3. Si

Hiki ni kitenzi kishirikishi kinachojulisha ukanushi wa tendo. Kitenzi hiki hujulisha kuwepo kwa uhusiano baina ya vipashio vya lugha.

Mfano:

Halima si mchokozi

Asha si mtiifu

Abi si mwimbaji

4. Vitenzi vishirikishi vinavyojulisha umiliki

Hivi ni vitenzi vinavyotoa taarifa ya umiliki kwa nomino au kiwakilishi.

Mfano:

Juma ana gari zuri

Chakula kina mafuta mengi

Juma ana mke mzuri

Chatu hana nnguu

5. Vitenzi vishirikishi vya viambishi ngeli

Hivi ni vitenzi vinavyoainisha maana ya ngeli nusimama peke yake.

Mfano:

Ndoo iko bwawani

Kikombe kiko kabatini

Jembe liko shambani

6. Vitenzi vishirikishi vipungufu:

Hivi ni vitenzi vyenye mzizi wa "ndi". Vitenzi hivi hujulisha msisitizo wajambo. Vitenzi vishirikishi vipungufu huchukua viambishi vya nafsi na viambishi vya ngeli ya urejeshi.

Kuna mizizi miwili ya vitenzi vishirikishi vipungufu navyo ni nafsi na ngeli za urejeshi.

1. Nafsi

Mfano:

Mimi ndimi mjukuu wao

Wewe ndiwe mwalimu wao

Ninyi ndinyi walimu wao

Wao ndio walimu

2. Vya ngeli ya urejeshi

Mfano:

Humu ndimo alimoingia

Hiki ndicho kitabu chake

Hizi ndizo ndizi zake

Bainisha vitenzi katika sentensi zifuatazo:

• Baba na mama wanalima. (T)
• Mtoto aliyeondoka amegongwa na gari. (Ts)
• Ali si mvivu (t)
• Chakula kina chumvi nyingi. (t)
• Darasa la saba wanasoma kwa bidii. (T)
• Mwalimu alijeruhiwa amefariki. (Ts)
• Jembe li shambani. (t)

Viunganishi ni neno au kikundi cha maneno chenye kuunganisha vipashio vya lugha ili kuunda kipashio kikubwa zaidi. Pia ni maneno yanayounganisha maneno mengine. Kiunganishi kinaweza kuunganisha neno na neno, kirai na kirai, kishazi na kishazi, sentensi na sentensi au vinginevyo.

Mfano:

• Baba na mama
• Mama anafua na baba anasoma gazeti
• Shoka limeshindwa sembuse kwanja

Maumbo ya viunganishi ni:

Na, lakini, ingawa, bila, sembuse, ila, kwa sababu, kwa kuwa, pamoja na, iwapo, labda n.k

Zipo aina mbili za viunganishi navyo ni:

1. Viunganishi huru

Hivi ni viunganishi vinavyosimama peke yake katika tungo katikati ya vipashio vinavyoungwa.

Mfano:

Sisi tunaimba na kucheza

Baba anafua lakini mama amelala

2. Viunganishi tegemezi

Hivi ni vile ambavyo huundwa kwa viambishi vya urejeshi vinavyowekwa katika kishazi huru kwa pamoja kuunda sentensi changamano. Viambishi hivyo ni kama vile: po, ye, lo, cho.

Mfano:

Mama anayepika ni mchaga

Aliowaona aliwataja.

Bainisha viunganishi katika sentensi hizi:

1. Karanga na mtama hupandwa shambani. (U)
2. Anasoma ingawa anaumwa. (U)
3. Ashura aliondoka kisha Juma akamfuata. (U)
4. Hakuja shule kwa kuwa alikuwa anaumwa. (U)
5. Mimi nimeshindwa kukwea mti sembuse wewe. (U)

Vihisishi ni maneno yanayodokeza vionjo na miguso ya moyo au ya akili.

Vionjo vya moyo huweza kuwa vya furaha au huzuni. Maneno hayo kwa kawaida huwepa alama ya mshangao (!) au hutengwa kwa mkato (,) yatokeapo katika maandishi. Mfano wa maneno hayo ni Loo! Ebo! La hasha! n.k

Kila kihisishi huweza kuibua hisia mahsusi: kwa hiyo ni vyema kutumia kihisishi kinachofaa.

Mfano:

Lo! Maajabu ya Musa hayo!

Salale! Angalia alivyochafuka!