Mifumo ya kiutawala na kijamii ni taratibu au sheria ambazo ziliendesha maisha ya watu katika nyanja mbalimbali:

• Kiutawala: Sheria na kanuni za kuitawala nchi
• Kijamii: Maisha ya kila siku ya wananchi

Wakoloni walileta mifumo hii kwa manufaa yao wenyewe, si kwa manufaa ya Watanganyika.

2.1 Mahakama

Wakoloni walianzisha mahakama za kigeni zilizoshughulika kesi kwa sheria za Ulaya, si za kimila:

• Mahakama za Wilaya
• Mahakama za Mkoa
• Mahakama Kuu

Kesi zilifanywa kwa lugha ya Kiingereza, na Waafrika walikuwa hawawezi kujua sheria zilizowekwa.

Mfano: Mtu alipofungwa na mahakama ya kikoloni, hakuwa na mwanasheria wa kujitetea kwa sababu hakuelewa lugha ya mahakama.

2.2 Ulinzi

Wakoloni walianzisha jeshi la askari waliolinda utawala wao:

• Askari wa Kijerumani (Schutztruppe)
• Askari wa Kiingereza (King's African Rifles)

Wananchi walilazimishwa kujiunga na jeshi au kulipa kodi kwa nguvu. Askari hawa walikuwa wanawanyanyasa wenzao.

2.3 Uongozi

Wakoloni walitumia mfumo wa utawala wa kiaharakia (maana: madaraka yanaanzia juu na kushuka chini):

• Gavana alikuwa na madaraka yote
• Maofisa wa kikoloni walitawala maeneo mbalimbali
• Machifu walikuwa chini ya wakoloni

Machifu wengine waliteuliwa na wakoloni, si kwa ridhaa ya wanajamii. Hii ilivunja uongozi wa jadi.

3.1 Afya

Wakoloni walijenga zahanati na hospitali kwa ajili ya wafanyakazi wao:

• Kuondoa magonjwa ya malaria, ndui, na homa ya matumbo
• Kuhamasisha usafi wa mazingira
• Kutoa chanjo

Lakini huduma hizi zilikuwa kidogo na za gharama kubwa kwa Waafrika. Watanzania wa kawaida walikuwa wanatumia tiba za jadi.

3.2 Elimu

Wakoloni walianzisha shule za kisasa:

• Shule za msingi
• Shule za kati
• Vyuo vya taaluma

Athari za elimu ya kikoloni:

Mfano: Mtoto aliposoma shule ya kikoloni, alijifunza Kiingereza na kuzingatia mila za Kizungu, akipoteza baadhi ya maadili ya Kiafrika.

Wakoloni waligawa watu kwa tabaka:

1. Wazungu (tabaka la juu)
2. Wahindi (was中间)
3. Waafrika (tabaka la chini)

Hii ilisababisha umaskini kwa Watanganyika kwa sababu hawakupewa kazi zenye malipo ya haki.

Leo hii, unaweza kuona athari za ukoloni katika maisha yako ya kila siku. Kwa mfano, unapotumia Tigo Pesa au M-Pesa kwa malipo ya bidhaa dukani, unatumia mfumo wa kibiashara wa kielektroniki ambao ulianzishwa na wafanyabiashara wa kigeni wakati wa ukoloni. Vilevile, unaweza kuona majina ya hospitali za kisasa kama Muhimbili ambazo zilianzishwa wakati wa ukoloni kwa ajili ya Wagonjwa Wazungu, lakini sasa zinatumika na wote.