Makosa katika matumizi ya lugha yamegawanyika katika makundi makuu:

1. Makosa ya kisarufi — makosa ya ukiukaji wa kanuni za kisarufi za lugha
2. Makosa ya kimantiki — makosa ya kutoa hoja zisizo na mantiki au zisizokubalika

Makosa ya kisarufi ni matokeo ya kukiuka kanuni za kisarufi za Kiswahili. Makosa haya huathiri muundo wa sentensi na matumizi ya maneno.

1. Makosa ya Kimuundo

Makosa ya kimuundo hujumuisha:

a) Makosa ya upatanisho wa kisarufi

Hapa kuna kosa la kupatanisha neno kuu na vipashio vyake. Mifano ifuatayo inaonesha makosa na sahihi:

Kusahihisha:

• "Jeshi" liko katika ngeli ya LI-YA, kwa hiyo kiambishi cha upatanishu ni li- si wa-
• "Mmoja" ni nomino ya umoja katika ngeli ya YU/A-WA, kwa hiyo kiambishi ni a- si wa-
• "Gari" liko katika ngeli ya LI-YA, kwa hiyo kiambishi ni li- na kimilikishi l- si i- wala y-
• "Juhudi" iko katika ngeli ya YU/A-WA, kwa hiyo kiambishi ni a- si wa-

b) Makosa ya mpangilio wa maneno

Sentensi za Kiswahili zina muundo wa Kiima + Kitenzi + Yambwa (K+v+Y). Kosa hufanywa wakati mpangilio wa maneno unakiuka kanuni hii.

c) Matumizi ya sentensi zisizo kamili

Haya ni makosa ya kuandika kipande cha sentensi kana kwamba ni kamili:

• Kosa: Msichana aliyekuwa anasuka katika saluni iliyoopo karibu na Soko Kuu la Majengo, barabara iendayo Nkuhungu.
• Sahihi: Msichana aliyekuwa anasuka katika saluni iliyoopo karibu na Soko Kuu la Majengo, barabara iendayo Nkuhungu, amehitimua kidato cha nne mwisho.

d) Matumizi ya sentensi zilizobebana

Haya ni makosa ya kuandika sentensi kamili mbili au zaidi bila kuzitenganisha au kuzunganisha vizuri:

• Kosa: Mama alinunua mkate baba alinunua siagi.
• Sahihi: Mama alinunua mkate na baba alinunua siagi. / Mama alinunua mkate. Baba alinunua siagi.

2. Makosa ya Kimatamshi

Haya ni makosa yanayotokana na kutotumia vipashio vya sauti kwa mujibu wa kanuni za matamshi:

Sababu: Makosa haya hutokana na kudondosha au kuongeza sauti hasa /h/, /w/, au kubadilisha sauti kama /dh/ kuwa /z/.

3. Makosa ya Kimsamiati

Haya ni makosa ya uteuzi wa msamiati usio sahihi:

Kusababisha:

• "Kuweka" kumaanisha kuhifadhi au kutua kitu mahali
• "Kutia" kumaanisha kuingiza kitu ndani ya kitu kingine

Makosa ya kimantiki hutokeza wakati tunapotoa hoja zisizo na mantiki au zisizokubalika. Msikilizaji anaweza kushindwa kuelewa ujumbe kwa sababu hawezi kubashiri maana ili yokusudiwa.

Mifano ya Makosa ya Kimantiki

Ili kusahihisha makosa ya kisarufi na kimantiki, fuata hatua zifuatazo:

1. Soma kwa umakini sentensi au matini iliyo na makosa
2. Tambua aina ya kosa — ni kisarufi au kimantiki?
3. Tambua sehemu iliyokosewa — ni upatanisho, mpangilio, msamiati, au mantiki?
4. Lingania na kanuni za lugha ya Kiswahili
5. Andika upya kwa kuzingatia kanuni sahihi

Tuchukue matini ifuatayo kutoka katika mtazamo wa kujijiri:

"Kobwe alikabidhiwa vitabu vipya vya sayansi viwili. Kitabu kimoja kilibwa na kimoja kilitumbukia ndooni mwa maji."

Makosa yaliyomo:

1. "vipya vya sayansi" — upatanisho wa kisarufi: "vipya" kinapaswa kulingana na "vitabu" (V-I)
2. "kilobwa" — kimatamshi: inapaswa kuwa "kilibwa"
3. "kililobwa" — sentensi zilizobebana: inapaswa kuwa "kimoja kilibwa"

Matini iliyosahihishwa:

"Kobwe alikabidhiwa vitabu vipya vya sayansi viwili. Kitabu kimoja kilibwa na kimoja kilitumbukia ndani ya maji."

Makosa hutokana na:

• Athari za lugha mama — kuhamisha taratibu za lugha ya kwanza kwenda Kiswahili
• Ujumuishaji wa kanuni — kutumia kanuni za lugha moja katika lugha nyingine kwa makosa
• Ujuzi wa lugha zaidi ya moja — kuchanganya maneno kutoka Kiingereza au lugha zingine
• Kutozingatia kanuni za lugha — kutofahamu vizuri kanuni za Kiswahili

Kusahihisha makosa ya kisarufi na kimantiki kunasaidia:

• Kuongeza ufanisi wa mawasiliano
• Kujenga tasnifu ya lugha
• Kuepusha kuelewana vibaya
• Kuonyesha umahiri na ustadi katika matumizi ya lugha
• Kujenga kujiamini katika uandishi na uzungumzaji

Katika maisha ya kila siku hapa Tanzania, hususan wakati wa kufanya biashara au kuwasiliana na wateja, matumizi sahihi ya lugha ni muhimu sana. Kwa mfano, ukiwa unauza mboga sokoni na umeandika tangazo la "mboga kanga soko" badala ya "mboga changa sokoni," wateja wanaweza kuelewa vibaya na kuacha kununua. Pia, katika kazi za ofisi au kuandika barua za kibiashara, makosa ya kisarufi kama "Bwana Ali ameanguka" badala ya "Bwana Ali ameanguka" yanaweza kuharibu maana na kusababisha wasiwasi. Kwa hiyo, kusanifisha makosa ya kisarufi na kimantiki kunasaidia kufanya mawasiliano ya kibiashara na ya kijamii yawe mafanikio zaidi.