Mada ni swali au jambo kuu linaloongozwa katika muungano wa maneno. Mwandishi au mzungumzaji lazima abainishe wazi mada anayojadili ili msikilizaji au mwandishi wa kunafia waelewe. Kwa mfano, katika makala ya elimu, mada inaweza kuwa "Mbinu za kufundishia somo la Hisabati." Kila sentensi itakuwa inaonyesha uhusiano na mada hiyo.

Wahusika ni watu wanaohusika katika mawasiliano. Katika kipragmatiki, tunazingatia:

• Uhusiano kati ya wasikilizaji na mzungumzaji — Kwa mfano, mwalimu akiongea na mwanafunzi atatumia lugha tofauti na akiwa na mwenzake mwalimu.
• Hadhi ya kijamii — Mtu anayezungumza na mtumishi anaweza kutumia lugha tofauti na anapozungumza na mkurugenzi.
• Umri na jinsia — Watoto wachanga huzungumza tofauti na watu wazima.

Miktadha ni hali ya kuzungumzia inayojumuisha:

• Mahali — Kituo cha kazi, shule, sokoni, kanisani
• Wakati — Wakati wa kazi, mapumziko, sikukuu
• Lengo la mawasiliano — Kutoa taarifa, kuomba, kushauri, kushangilia
• Njia ya mawasiliano — kwa mienzi, barua rasmi, simu, mtandao

Kila miktadha huwahitaji mtumiaji wa lugha kuchagua mtindo maalum wa kuzungumzia.

A. Kanuni ya Marehemu (Politeness Principle)

Mlugha anapaswa kuzingatia adabu katika kuwasiliana. Kwa mfano, badala ya kusema "Nipe chako," mtu anaweza kusema "Tafadhali, naweza kuwa na kitu hiki?" au "Naomba uonomie."

B. Kanuni ya Kushiriki (Cooperation Principle)

Wasikilizaji na mzungumzaji hushiriki kuelewa ujumbe kwa kuzingatia kanuni nne:

• Kiwango — Toa maelezo ya kutosha, si zaidi wala chini ya needed
• Ubora — Usiseme uwongo au kutoa ushahidi wa uongo
• Uhusiano — punguza uchache wa maelezo yanayohusiana na mada
• Muundo — Onyesha uhusiano kati ya vifungu vya ujumbe

C. Kanuni ya Utambulisho (Relevance Principle)

Kila maneno au sentensi yanapaswa kuwa na uhusiano na mada inayojadiliwa. Ikiwa mtu anazungumzia elimu, haipaswi kuingiza mambo ya michezo kwa wingi isipokuwa kuna uhusiano.

Mifano kutoka Kifungu cha Textbook

Katika kifungu cha habari kuhusu Tupe na Maye, tunaona matumizi ya kipragmatiki:

1. Miktadha: Mazungumzo ya wanafunzi wakati wa mapumziko shule — si rasmi, lakini si wavivu kabisa.

2. Wahusika: Rafiki na rafiki, hivyo lugha ilitumika ni ya kawaida, si ya kujali sana wala ya kushusha hadhi. Lakini Tupe alimwambia Maye kwa heshima kubwa, akimwita "rafiki yangu" na kumuomba siri.

3. Mada: Kuboresha lugha ya Kiswahili — kila swali la Tupe alilouliza lilionyesha kuzingatia mada hiyo.

Mfano wa Kawaida Katika Maisha

Tuchukulie mfano huu: Mwanafunzi anaenda kwa mwalimu wake wakati wa mapumziko.

• Mwanfunzi: "Mwalimu, naomba ruhusa ya kuondoka darasani nguvu." (Lugha ya heshima, kwa kuzingatia miktadha rasmi kidogo)
• Lakini akiongea na rafka: "Basi, najua umechoka, enda lala." (Lugha ya kawaida, miktadha ya rafiki)

1. Tambua mada kuu ya matini au mazungumzo.
2. Tambua wahusika — ni nani anazungumza, kwa nani, na kwa kiwango gani cha uhusiano.
3. Tambua miktadha — lini na wapi maandishi au hotuba iliyotolewa, na lengo gani.
4. Chambua lugha iliyotumika — ni rasmi au si rasmi? Kwa nini?
5. Bainisha kanuni za kipragmatiki zilizotumika — kwa mfano, marehemu, ushirikiano, uhusiano.

Kutumia kanuni za kipragmatiki kunamsaidia mtu kuchagua lugha sahihi kulingana na mada, wahusika, na miktadha. Kwa kuzingatia mambo haya, mawasiliano huwa yanaeleweka, yanafaa, na hujenga uhusiano mwema kati ya washiriki. Mwanafunzi anapaswa kujifunza kuchambua matini kwa kuzingatia vipengele hivi vya kipragmatiki ili kuwa mzungumzaji au mwandishi mahiri wa lugha.

Katika maisha ya kila siku Tanzania, kanuni za kipragmatiki zinakuja muhimu sana, k.m., unaponunua mboga sokoni. Ukiongea na mnunuzi mwingine, utatumia lugha tofauti ukilinganisha na unavyomwambia muuzaji wa duka kubwa. Ukisema kwa mfano, "Bwana, hiki cheni ni kilogramu ngapi?" ukizingatia uhusiano wa biashara na miktadha wa soko, unatumia kipragmatiki vizuri — lugha ya heshima lakini ya kibiashara. Hii husaidia biashara iende vizuri na kuondoa Migogoro ya kuelewana.