Kabla ya kujia kwa wageni (Waarabu, Wajerumani, na Waingereza), wenyeji wa jamii za Waswahili walikuwa wanaendesha matukio mbalimbali ya fasihi simulizi. Matukio hayo yalijumuisha:

• Kuimba na kutambika
• Kutumia semi na tamthali mbalimbali katika mazungumzo
• Kutamba hadithi za kienyeji
• Kughani mashairi na tenzi

Fasihi simulizi ya Kiswahili katika kipindi hicho ilifanyika zaidi ndani ya mipaka ya jamii. Hivyo, haikupata mawanda mapana kimataifa. Hata hivyo, ilikuwa msingi muhimu wa maendeleo ya baadaye.

2.1. Jukumu la Wageni

Fasihi andishi ya Kiswahili ilianza wakati jamii za Waswahili zilipoanza kuhifadhi historia na tamaduni zao kwa maandishi. Hati za maandishi zililetwa na wageni kutoka mabara ya Asia na Ulaya, hasa:

• Wajemi
• Wareno
• Waarabu
• Wajerumani
• Waingereza

2.2. Hati za Maandishi

Hati ya Kiarabu ilianza kutumiwa kuandika Kiswahili tangu karne ya 9 (miaka ya 800 BK). Maandiko ya kale ya Kiswahili — hasa tendi, tenzi, na tarihi — yaliandikwa kwa hati hiyo.

Mifano muhimu:

• Utendi wa Tambuka (Bwana Mwengo, 2019)
• Utenzi wa Al-Inkishafi (Sayyid Abdallah bin Ali bin Nasir, 1800)

Hati ya Kirumi iliingizwa na Wajerumani na Waingereza katika karne ya 19 na kuenezwa kupitia mfumo wa elimu. Hati hiyo ndiyo inayotumiwa hadi leo katika uandishi wa fasihi andishi ya Kiswahili.

3.1. Kipindi cha Mwanzo (Kabla ya Karne ya 20)

Baadhi ya tenzi za zamani kama Fumo Liyongo zilikuwapo hata kabla ya hati za maandishi na ziliwekwa katika maandishi baadaye. Tenzi hizi zilitokana na nyimbo za wenyeji.

3.2. Kipindi cha Kufasiriwa kwa Lugha Nyingine

Kazi za fasihi andishi za Kiswahili ziligusa mawanda ya kimataifa baada ya kuanza kufasiriwa kwa lugha mbalimbali. Mifano:

• Swahili tales as told by the Natives of Zanzibar (1870) — ilitafsiriwa na Edward Steere
• Prosa und Poesie der Suaheli (1907) — ilihaririwa na Carl Velten

Lengo la kufasiri kazi hizi lilikuwa kufundisha na kukuza lugha, lakini pia lilichangia kuzifiliksha kazi hizo kwa wasomaji wa mataifa mengine.

3.3. Kipindi cha Waafrika Kuanza Kuandika

Kadiri muda ulivyoenda, Waafrika walianza kuandika kazi za kinathari. Mifano ya kazi muhimu:

4.1. Riwaya za Kwanza

Riwaya nyingi za mwanzo zilifuata mkondo wa hekaya na ngano. Kimaudhui, zilieleza mambo ya mila na desturi kama njia ya kutunza maadili.

Riwaya zilizoathiriwa na fasihi ya Kiarabu:

• Kisa cha Mwana wa Mfalme Mohamed bin Suleiman (Akida Waziri, 1944)
• Msafiri katika Nyumba ya Sultani (David Diva, 1949)

Riwaya zilizosisitiza utu:

• Adili na Nduguze (Shaaban Robert, 1952)
• Kurwa na Doto (Mohamed Saleh Farsy, 1960)

Riwaya zilizoonyesha madhara ya watawala wasio na utu:

• Kufikirika (1951)
• Kusadikika (1952)

4.2. Riwaya za Upelelezi na Ujambazi

Kulikuwa na kazi zilizoathiriwa na tamaduni za Kizungu, zenye mada za upelelezi na ujambazi wa kutumia silaha. Mfano muhimu:

• Mzimu wa Watu wa Kale (Mohammed Said Abdulla, 1957)

4.3. Mashairi

Waandishi wa mashairi kabla ya uhuru ni pamoja na:

• Saadan Kandoro — Mashairi ya Saadan (1972)
• Mathias Mnyampala — Waadhi wa Ushairi (1965)
• Kaluta Amri Abedi — Sheria za Kutunga Mashairi na Diwani ya Amri (1954)

Kumbuka: Baadhi ya kazi za waandishi hawa zilichapishwa miaka ya mwanzo baada ya uhuru.

1. Eleza jukumu la wageni katika maendeleo ya fasihi andishi ya Kiswahili kabla ya uhuru.
2. Toa mifano miwili ya kazi za fasihi zilizotafsiriwa katika lugha za kigeni kabla ya uhuru.
3. Tofautisha kati ya riwaya za kwanza na riwaya za upelelezi zilizoandikwa kabla ya uhuru.

Kujua maendeleo ya fasihi ya Kiswahili kabla ya uhuru kunakuwezesha kuelewa asili ya fasihi ya Kiswahili wemezoiga. Kwa mfano, ukiandika makala au jarida la kishule kuhusu historia ya fasihi, utaweza kurejelea vyanzo vya kihistoria na kutoa mifano halisi. Pia, unapozungumzia vitu vya utamaduni katika maonyesho ya shule au kongamano la alhem, utaweza kueleza kwa kina jinsi fasihi ilivyokua na kuendelea kutoka kipindi cha simulizi hadi kipindi cha andishi. hata hivyo, unaweza kutumia ujuzi huu kuandaa maonyesho ya vitabu vya kihistoria shuleni kwako, ukionyesha jinsi wasomaji wa awali walivyochangia fasihi ya Kiswahili.