Kueleza chimbuko la mifumo ya ulinzi na usalama wa taifa

Katika kipindi cha kabla ya ukoloni, jamii nyingi za Kitanzania zilikuwa na mifumo ya ulinzi wa jadi iliyohusisha kila mwanajamii. Mifumo hii ilikuwa msingi mkuu wa usalama wa jamii, ambapo silaha kama pinde, mikuki, mundu, panga na sime zilitumika kulinda jamii dhidi ya maadhi na vitisho.

Sababu za kuanzishwa kwa mifumo ya ulinzi:

• Ulinzi dhidi ya maadui kutoka jamii nyingine: Jamii zililinda maeneo yao dhidi ya mashambulizi ya kijamaa.
• Ulinzi dhidi ya biashara ya watumwa: Baadhi ya makundi yalikuwa yakiteka watu kwa ajili ya biashara ya watumwa, hivyo jamii zilihitaji kulinda wanachama wake.
• Ulinzi wa rasilimali muhimu: Rasilimali kama mifugo, ardhi na vyanzo vya maji zililindwa kwa uangalizi maalum.

Mifano ya mifumo ya ulinzi wa jadi:

• Jamii ya Wangoni ilikuwa na wapiganaji wa kudumu walioimba katika mbinu za kivita. Wapiganaji hawa, maarufu kama warugaruga, walikuwa hodari katika vita.
• Jamii ya Wasukuma ilikuwa na utaratibu wa kuwaandaa wanajamii katika vikundi maalumu vya ulinzi na usalama.
• Mtemi Mirambo alidhibiti njia za biashara kutoka Maziwa Makuu hadi pwani, akapata silaha za moto ambazo ziliimarisha uwezo wake wa kijeshi.

Kila jamii ilikuwa na utaratibu wa kuwaandaa vijana kujifunza matumizi ya silaha, na baadaye kupewa jukumu la kulinda jamii. Katika amani, vijana hawa walikuwa wakifanya shughuli za kawaida za kiuchumi na kijamii.

Utawala wa Kijerumani (1885–1916)

Wajerumani walipofika Afrika ya Mashariki, walianzisha vyombo vya ulinzi na usalama vya kikoloni:

• Schutztruppe – jeshi la kikoloni la Wajerumani, lililoanzishwa baada ya kuongezeka kwa upinzani wa jamii za Kitanzania katika miaka 1888–1889.
• Polizeitruppe (polisi wa kikoloni) – askari wengi walikuwa Waafrika walotumika kufanya doria na kukandamiza upinzani. Jamii zilizotoa idadi kubwa ya askari ni pamoja na Wanyamwezi, Waswahili na Wamanyema.

Utawala wa Waingereza (1919–1961)

Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Waingereza walianzisha:

• King's African Rifles (KAR) – vikosi vya jeshi vilivyokuwa mhimili mkuu wa ulinzi hadi uhuru.
• Jeshi la Polisi la Tanganyika – lilianzishwa rasmi Agosti 1919 kupitia Tangazo la Polisi na Magereza.
• Huduma ya Magereza – ilitenganishwa na Jeshi la Polisi mwaka 1931 na kufanywa idara kamili.

Sababu za kuanzishwa kwa mifumo hii wakati wa ukoloni:

1. Kukandamiza upinzani wa wenyeji, kama ilivyodhihirika katika Vita vya Majimaji.
2. Kulinda maslahi ya kiuchumi ya wakoloni.
3. Kupata askari wa kushiriki katika Vita vya Dunia.
4. Kudhibiti jamii na kuhakikisha utekelezaji wa sheria za kikoloni.

Baada ya Tanganyika kupata uhuru tarehe 9 Desemba 1961, mifumo ya ulinzi na usalama ilirithi athari za kikoloni lakini ilikuwa na makisio ya kufanya mageuzi.

Uasi wa Tanganyika Rifles (20 Januari 1964)

Jeshi la Tanganyika Rifles (TR), lililokuwa moja kwa moja chini ya uongozi wa Wazungu, lilijuta uasi tarehe 20 Januari 1964. Sababu za uasi zilijumuisha:

• Malalamiko kuhusu kuendelea kuwapo kwa uongozi wa Wazungu
• Tofauti za mishahara kati ya askari Waafrika na Wazungu
• Madai ya kwamba jeshi lilipaswa kuongozwa na wazalendo baada ya uhuru

Serikali iliomba msaada wa Uingereza, na jeshi la wanamaji la Uingereza lilibanisha uasi kwa kuwanyang'anya silaha wanajeshi walioasi.

Kuanzishwa kwa Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ)

Tarehe 1 Septemba 1964, JWTZ lilianzishwa kwa kuunganisha:

• Jeshi la Ukombozi la Zanzibar (kilichoanzishwa baada ya Mapinduzi ya Zanzibar, 12 Januari 1964)
• Tanganyika Military Forces

Mabadiliko ya kimsingi yalifanyika:

• Uandikishaji wa askari wazalendo: Tofauti na mfumo wa kikoloni, JWTZ ulizingatia uzalendo na uaminifu kama vigezo vikuu.
• Mafunzo ya awali: Yalianza katika Kambi ya Mgulani Machi 1964, na askari 1,000 walipashwa mbele ya Rais Nyerere na Sheikh Karume.
• Mabadiliko ya majina ya kambi: Kambi za kigeni zilipewa majina ya kizalendo, k.m., Kambi ya Lugalo (toka Colito Barracks) kwa heshima ya Mtwa Mkwawa.

Kuanzishwa kwa Jeshi la Kujenga Taifa (JKT)

JKT lilianzishwa tarehe 10 Julai 1963, baada ya azimio ya Baraza la Mawaziri chini ya Rais Nyerere. Lengo kuu lilikuwa:

• Kuwaelimisha vijana kuwa wazalendo, waadilifu, wenye nidhamu
• Kuondoa ubaguzi uliosababishwa na sera ya kikoloni ya "Gawa Uwatawale"
• Kutoa fursa ya kujifunza kwa vitendo na kujitolea kwa taifa

Mwaka 1966, JKT lipewa jukumu la kutoa mafunzo ya lazima ya kijeshi kwa vijana wote wa Kitanzania.

Kuanzishwa kwa Jeshi la Mgambo

Jeshi la Mgambo lilianzishwa baada ya uasi wa 1964 kama sehemu ya mkakati wa ulinzi shirikishi. Majukumu yake ni:

• Kusaidia katika nyakati za dharura
• Kulinda mipaka ya taifa
• Kufanya kazi kama nguvu ya akiba ya JWTZ
• Kuimarisha malezi ya kizalendo miongoni mwa wananchi

Kuanzishwa kwake kulitokana na falsafa ya Mwalimu Nyerere ya kuwa msingi wa ulinzi ni wananchi wenyewe.

Mabadiliko katika vyombo vingine

• Jeshi la Polisi: Uafrikishaji wa uongozi ulifanyika, na mwaka 1962, Elangwa Shaidi akawa Kamishna Mzungu wa kwanza Mwafrika.
• Idara ya Usalama wa Taifa (TISS): Iliboreshwa kutoka Special Branch ya kikoloni ili kulinda usalama wa wananchi na taifa kwa ujumla.
• Jeshi la Magereza: Lilibadilishwa kutoka chombo cha kudhibiti wafungwa kuwa sehemu ya nguvu kazi ya taifa, kikiwamo kutoa elimu na mafunzo ya uzalishaji.

1. Kutoka utawala wa kikoloni kwenda uhuru: Jeshi la kikoloni halikukidhi matarajio ya taifa huru.
2. Muungano wa Tanganyika na Zanzibar: Haja ya kuunganisha mifumo ya ulinzi na usalama ya pande zote mbili.
3. Sera za ulinzi zinazoendana na mazingira ya kimataifa: Vita Baridi na uhuru wa nchi za Afrika.
4. Harakati za ukombozi barani Afrika: Tanzania iliwapa hifadhi wapigania uhuru, hivyo ikahitaji jeshi imara.
5. Uasi wa Tanganyika Rifles: Kuonesha udhaifu wa jeshi lililorithiwa.
6. Sera ya ulinzi inayomshirikisha mwananchi: Kujenga jeshi la wananchi chini ya udhibiti wa kiraia.

Kujua chimbuko la mifumo ya ulinzi na usalama kunasaidia kuelewa jinsi kila mwananchi anavyoweza kushiriki katika kulinda taifa. Kwa mfano, katika maeneo mengi ya Tanzania, mfumo wa ubalozi wa nyumba kumi unaendelea kutumika, ambapo kila kijiji au kitongoji kina watu wanaofanya doria na kukusanya taarifa za kiusalama. Hii inasaidia kupunguza wizi na uhalifu, na kuwafanya wananchi kujihisi kama sehemu ya mfumo wa usalama wa taifa.